ग्वाल्हेर दरबारातील गणेशोत्सव (२० मार्च १८९३)..!!

 

ग्वाल्हेर दरबारातील गणेशोत्सव (२० मार्च १८९३)..!!

गणेशोत्सव म्हटलं की डोळ्यासमोर उभा राहतो तो महाराष्ट्र. पण मराठा साम्राज्य जिथे जिथे पोहोचलं, तिथे तिथे महाराष्ट्राच्या परंपराही पोहोचल्या. ग्वाल्हेरमधील शिंदे घराण्याचा गणेशोत्सव ही त्याचीच एक सुंदर ऐतिहासिक नोंद आहे.

शिंदे घराण्याने ग्वाल्हेरमध्ये सत्ता उभी केली, पण आपल्या परंपरा कधी सोडल्या नाहीत. गणेशोत्सव हा दरबारातील मोठ्या सणांपैकी एक होता. महाराज जयाजीराव शिंदे स्वतः या उत्सवात सहभागी होत. दरबारातील सरदार, मानकरी, अधिकारी, कलाकार आणि पाहुणे यांच्यासह हा उत्सव मोठ्या थाटामाटात साजरा केला जात असे.

२० मार्च १८९३ रोजी ग्वाल्हेर दरबारात साजऱ्या झालेल्या गणेशोत्सवाचे एक अप्रतिम चित्र आज उपलब्ध आहे. हे चित्र उज्जैनचे प्रसिद्ध चित्रकार इमामबक्ष यांनी रंगवले. या एका चित्रात ग्वाल्हेर दरबाराचा संपूर्ण सोहळा जिवंत झाल्यासारखा दिसतो.

चित्रात महाराज जयाजीराव शिंदे गादीवर विराजमान आहेत. त्यांच्या सभोवती जवळपास १२० दरबारी व्यक्ती दिसतात. प्रत्येकाचा पोशाख, शिंदेशाही पगड्या, दागिने, आसनव्यवस्था, दरबारातील सजावट आणि समोर विराजमान असलेली श्री गणेशाची मूर्ती, या प्रत्येक गोष्टीत त्या काळाचा इतिहास दिसून येतो.

या चित्राचे आणखी एक महत्त्व आहे. ग्वाल्हेर महाराष्ट्रापासून दूर असले, तरी दरबारातील गणेशोत्सव पूर्णपणे महाराष्ट्रीय परंपरेनुसार साजरा होत होता. यावरून शिंदे घराण्याने आपल्या संस्कृतीशी असलेले नाते किती जपले होते, हे लक्षात येते.

गणेशोत्सव हा ग्वाल्हेरमध्ये फक्त धार्मिक उत्सव नव्हता. तो मराठा परंपरा, दरबारी संस्कृती आणि महाराष्ट्राची ओळख जपणारा उत्सव होता. आज हे चित्र पाहताना ग्वाल्हेरच्या दरबारातील तो गणेशोत्सव डोळ्यांसमोर उभा राहतो.

संदर्भ: ग्वाल्हेर दरबारातील गणेशोत्सवाचे चित्र, चित्रकार इमामबक्ष, २० मार्च १८९३.

© शेखर शिंदे