पटवर्धन - पेशवाईची तलवार भाग ८

 

पटवर्धन - पेशवाईची तलवार

लेखक :उदय कुलकर्णी

भाग ८

हैदरविरूद्ध मोहीम आखली गेली आणि रघुनाथरावांनी दक्षिणेकडे जाताना मिरज येथे किल्ला ताब्यात घेण्याची योजना आखली. माधवरावांना सोबत घेऊन किल्ल्याला वेढा घातला. आठवडाभर हा किल्ला ताब्यात देण्यात आला नाही तेव्हा हल्ला सुरू झाला. मिराजकडे जाताना गोपाळरावांवरही आबा पुरंदरे यांच्या नेतृत्वात दहा हजार माणसांच्या मोठ्या सैन्याने हल्ला केला आणि पुढे दक्षिणेस जामखिंडी येथे झालेल्या लढाईत गोपाळरावांच्या छोट्या सैन्याचा पराभव झाला. बरेच दिवस पळ काढत पळ काढत गोपाळराव मिराजला वाचवण्यासाठी मदत मागून निजामाच्या प्रांतात पोहोचले. गोविंद हरीचा भाऊ त्र्यंबक हरी बंकापूर येथील किल्ल्यावर गेला होता. गोविंद हरी यांनी आपल्या पुतण्या पुरुषोत्तम दाजी आणि भास्करराव यांच्यासमवेत मिरज किल्ल्यावरील हल्ल्याचा सामना करण्याचे ठरविले. रघुनाथरावांनी स्वत: वेढा घातला. गडावर रघुनाथरावांच्या पन्नास हजाराच्या सैन्याचा सामना करण्यासाठी पंधराशे माणसे होती. पुरुषोत्तम दाजींच्या पराक्रमामुळे आठ दिवसांनी वेढा घातला होता. यानंतर बचावकर्त्यांनी खंदकावरील पूल जाळून किल्ल्याच्या आत गेला. किल्ल्याच्या भिंतींवर आणि तेथील रहिवाशांवर मराठा सैन्यातून रॉकेट आणि बाणांसह सतत आग सुरू झाली. तथापि, गोविंद हरी हार्दिक गमावले नाही आणि त्याने किल्ल्याचा बचाव सुरू ठेवला. खंदकवरील हल्लेखोरांना खाली पाडण्यासाठी रात्रीच्या सोर्टी पाठवल्या गेल्या. किल्ल्याच्या भिंतींचे काही भाग खराब झाले. त्या तातडीने दुरुस्त केल्या. माधवराव, आता कोणतीही वास्तविक शक्ती नसलेले, वेढा घेणार्‍या सैन्यात उपस्थित होते. सुमारे महिनाभर वेढा घातल्यानंतर रघुनाथरावांनी हत्तीवर हल्ला केला व किल्ल्यात बचावकर्त्यांनी त्याला परत केले. 28 December 1762 रोजी वेढा घालण्यास सुरुवात झाली. किल्ल्यातच रघुनाथरावांच्या मजबूत सैन्यात लोकांची नासधूस करुन त्यांच्यात भरती होण्याचा हळूहळू कल सुरू झाला. निजामाकडून मदत मिळविण्याचे गोपाळरावांचे प्रयत्न निष्फळ ठरले. किल्ल्यात कोणत्याही प्रकारची मदत न मिळाल्यामुळे आणि गोदावरी हरींनी रघुनाथराव यांच्याशी बोलणी सुरू केली. त्याच्या कर्जाची काळजी घेतली जाईल आणि कुरुंदवाड, कागवाड आणि मंगलवेध पटवर्धनांकडेच राहील यावर एकमत झाले. 3rd February 1763, रोजी एका महिन्यापासून संरक्षणानंतर मिरज किल्ला रघुनाथरावांच्या ताब्यात देण्यात आला. गोविंद हरीची ही शेवटची लढाई होती. ते पंच्याऐंशी वर्षांचे होते आणि यानंतर सक्रिय युद्धातून निवृत्त झाले.ले.