पटवर्धन - पेशवाईची तलवार भाग ९

 

पटवर्धन - पेशवाईची तलवार

लेखक :उदय कुलकर्णी

भाग ९

त्यानंतर रघुनाथराव हैदर अलीच्या धमकीचा सामना करण्यासाठी दक्षिणेकडे निघाले. निजामाने एक उद्घाटन पाहिले आणि पेशवेच्या प्रदेशावर हल्ला करण्यासाठी नवीन हालचाली सुरू केल्या. गोपाळराव आणि इतर अनेक मराठा सरदार जसे की गामाजी यमाजी आणि भवरावराव प्रथिनिधी निजामासमवेत होते. तथापि, निजामाच्या दिवाण विठ्ठल सुंदरशी संबंधित गामाजी वैयक्तिकरित्या नागपूरला जाऊन आणि पुढे ज्यांना पुरस्कार मिळाल्याच्या बदल्यात जानोजी भोंसले यांना निजामात सामील करून पुढे गेले. सातारा येथे छत्रपतींचा मुकुट लावल्याची जानोजीला आशा होती - आणि यामुळे या युतीत सामील झाले. अशाप्रकारे, निजामात सामील झालेल्या मोठ्या संख्येने असंतुष्ट सरदारांमार्फत पेशवे सैन्य व प्रांतास धोका होता. स्टेज भव्य शोडाउनसाठी सेट करण्यात आला होता. माधवराव पेशवा अजूनही रघुनाथरावांच्या छावणीत नाममात्र कैदी होते. निजामाच्या सैन्याने शंभर हजारांची संख्या काढली. माधवरावांनी होळकर यांना मदतीसाठी बोलावले आणि दहा लाख रुपये किंमतीची नवी जागीर मिळाल्यानंतर ते रिंगणात उतरले. होळकर यांनी गनिमी युद्धाचा निर्णय घेतला आणि त्याची सुरुवात जनोजी भोसलेच्या प्रदेशात केली. वेगाने चालणार्‍या मराठ्यांचा निझामा पाठलाग करु शकला नाही म्हणून त्याने पेशव्याच्या प्रदेशावर हल्ला करण्याचा निर्णय घेतला आणि पुण्याकडे कूच केली. गोपाळराव यांनी यावेळी पुण्याला पत्र पाठवून नागरिकांना त्यांचे सर्व मौल्यवान वस्तू जवळच्या डोंगराळ किल्ल्यांमध्ये नेण्यास सांगितले. त्यांनी काही देवळांचे रक्षण केले आणि पेशवेच्या हद्दीत होणारे नुकसान मर्यादित करण्याचा प्रयत्न केला. निझामाच्या सैन्याने पुणे, नाशिक आणि जुन्नरमधील जवळपास अर्धा घरे जाळली. निझामाची कृत्ये पाहून मराठा सैन्याने हैदराबादपर्यंत निझामाचा सर्व प्रदेश जाळून टाकला. या परस्पर कृती केल्याने कोणत्याही एका सैन्याला मदत केली नाही. पुण्यावरील हल्ल्यामुळे रघुनाथराव संतापले आणि निजामाबरोबर पकडण्यास येण्यास उत्सुक होते. त्यांनी सखाराम बापूंना शिवीगाळ केली व लढा निजामापर्यंत नेण्याचे वचन दिले. बापू आणि होळकर यांना ते म्हणाले, ‘तुम्ही भाऊसाहेबांना पानीपत येथे सोडून दिलेत’. त्यानंतर होळकर यांनी जानोजी भोसले यांच्याशी बोलणी सुरू केली. महादजी सिंधिया - अद्याप सिंधिया प्रमुख म्हणून नियुक्त नाहीत - त्यांना उज्जैन येथून बोलावण्यात आले. जानोजीचा भाऊ मुधोजी पेशव्यात सामील झाला आणि निजामाला मदत करण्याची त्यांची मूर्खपणा जानोजींना कळली. रघुनाथराव यांचे अर्भक मुलगा भास्कर यांचे निधन झाले होते आणि भवरावराव प्रथिनिधी यांना त्यांचे पद परत देण्यात आले होते, म्हणून त्यांनी आपला निष्ठा पेशवेकडे वळविला. गोपाळरावांना मिरजच्या किल्ल्याचे वचन देण्यात आले होते आणि ते निजामापासून दूरच राहिले. 1763 चा पावसाळा सुरू झाला तेव्हा निजामाची सैन्य कमकुवत झाली. अनेक मराठा सरदारांनी निजामाची सेना सोडली आणि दसर्‍याच्या उत्सवानंतर परत येण्याचे आश्वासन दिले.