छत्रपती शिवाजी महाराजांचे चार सरसेनापती (सरनौबत)

 

छत्रपती शिवाजी महाराजांचे चार सरसेनापती (सरनौबत)

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्याच्या उभारणीत सरसेनापतींचे योगदान अत्यंत मोलाचे होते. महाराजांनी आपल्या कारकिर्दीत चार प्रमुख सरनौबत (सेनापती) नेमले. त्यांच्या कार्याचा संक्षिप्त पण संदर्भाधारित आढावा पुढीलप्रमाणे—

१. माणकोजी दहातोंडे (इ.स. १६५७ पर्यंत)

माणकोजी दहातोंडे हे शहाजीराजांच्या काळापासून भोसले घराण्याच्या सेवेत होते. बेंगळुरूहून बालशिवाजींसमवेत ते पुण्यात आले. जावळी मोहिमेत त्यांनी रडतोंडी घाट उतरून महत्त्वाची कामगिरी बजावली. सभासद बखरीनुसार जुन्नर–अहमदनगर मोहिमेनंतर त्यांची सरनौबतपदी नियुक्ती झाली. ते पदावर असतानाच त्यांचे निधन झाले, असे सप्तप्रकरणात्मक बखरीत नमूद आहे.

२. नेतोजी पालकर (इ.स. १६५७–१६६५)

नेतोजी पालकर हे शिवरायांचे अत्यंत पराक्रमी सेनापती होते. मिर्झा राजा जयसिंहाने त्यांचा उल्लेख "प्रति शिवाजी" असा केला होता. त्यांनी आदिलशाही व मुघल प्रदेशात अनेक यशस्वी मोहिमा केल्या. १६६२ मध्ये औरंगाबादपर्यंत धडक मारली. पन्हाळ्याच्या वेढ्यातून महाराजांना सोडवण्यासाठी त्यांनी वारंवार प्रयत्न केले.

१६६५ मध्ये पन्हाळा मोहिमेस उशीर झाल्यामुळे महाराज नाराज झाले. त्यानंतर ते आदिलशाहीकडे व पुढे मुघलांकडे गेले. १६६७ मध्ये त्यांचे धर्मांतर करून मुहम्मद कुलीखान असे नाव देण्यात आले. मात्र ९ जून १६७६ रोजी रायगडावर छत्रपती शिवाजी महाराजांनी त्यांचे पुनःशुद्धीकरण करून स्वराज्यात पुन्हा सामील केले.

३. कडतोजी उर्फ प्रतापराव गुजर (इ.स. १६६५–१६७४)

नेतोजी पालकर गेल्यानंतर कडतोजी गुजर यांची सरनौबतपदी नियुक्ती झाली. त्यांच्या शौर्यावर प्रसन्न होऊन शिवरायांनी त्यांना "प्रतापराव" ही पदवी दिली.

साल्हेरच्या महान युद्धात त्यांनी मराठा सेनेला ऐतिहासिक विजय मिळवून दिला. १६७३ मध्ये त्यांनी आदिलशाहीचा वजीर बहलोलखान याला पकडले; परंतु दयाबुद्धीने त्याला सोडून दिले. यामुळे महाराजांनी त्यांना कठोर शब्दांत जाब विचारला. त्यानंतर बहलोलखानाचा कायमचा बंदोबस्त करण्यासाठी प्रतापराव नेसरी येथे अल्प सैन्यासह त्याच्यावर तुटून पडले आणि २४ फेब्रुवारी १६७४ रोजी वीरमरण पत्करले.

४. हंसाजी उर्फ हंबीरराव मोहिते (इ.स. १६७४–१६८०)

८ एप्रिल १६७४ रोजी चिपळूण येथे हंसाजी मोहिते यांची सरनौबतपदी नियुक्ती झाली आणि त्यांना "हंबीरराव" हा किताब बहाल करण्यात आला. शिवराज्याभिषेकाच्या वेळी तेच स्वराज्याचे सरसेनापती होते.

दक्षिण दिग्विजय मोहिमेत त्यांनी महत्त्वपूर्ण कामगिरी केली. येलबुर्गा परिसरात हुसेनखान मियाँचा पराभव करून मोठी लूट मिळवली. एकोजीराजांविरुद्धच्या मोहिमेतही त्यांनी उत्कृष्ट नेतृत्व केले. शिवाजी महाराजांच्या निधनानंतर त्यांनी संभाजी महाराजांना ठाम पाठिंबा देत स्वराज्याची बाजू भक्कम केली. १६८७ मध्ये सर्जाखानाविरुद्धच्या युद्धात त्यांना वीरमरण आले.

मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने

प्रमुख संदर्भ -

सभासद बखर

शिवभारत — कवींद्र परमानंद

जेधे शकावली

शिवचरित्र साहित्य (खंड ३)

शिवचरित्र प्रदीप

आलमगीरनामा

मोगल दरबारची बातमीपत्रे (संपा. सेतुमाधव पगडी)