औरंगजेबाच्या मृत्यूपूर्वीची परिस्थिती – दख्खनच्या दीर्घ युद्धाने थकलेले मुघल साम्राज्य

 औरंगजेबाच्या मृत्यूपूर्वीची परिस्थिती – दख्खनच्या दीर्घ युद्धाने थकलेले मुघल साम्राज्य

इ.स. १७०७ च्या सुरुवातीला, औरंगजेबाच्या आयुष्याच्या अखेरीस मुघल साम्राज्य वरकरणी अजूनही विशाल आणि शक्तिशाली होते. दिल्लीपासून दख्खनपर्यंत त्याचे साम्राज्य पसरले होते; मात्र जवळपास पाव शतक चाललेल्या दख्खनच्या युद्धामुळे मुघल साम्राज्य आर्थिक, लष्करी आणि प्रशासकीयदृष्ट्या मोठ्या ताणाखाली आले होते. दुसरीकडे मराठ्यांचा प्रतिकार अजूनही कायम होता.

औरंगजेबाने इ.स. १६८१ मध्ये दख्खनमध्ये स्वतः येऊन मराठ्यांचा पराभव करण्याचा निर्णय घेतला. त्याला वाटत होते की आदिलशाही आणि कुतुबशाहीचा पराभव केल्यानंतर मराठ्यांनाही सहजपणे संपवता येईल.

मात्र परिस्थिती त्याच्या अपेक्षेप्रमाणे घडली नाही.

इ.स. १६८६ मध्ये विजापूरची आदिलशाही आणि इ.स. १६८७ मध्ये गोलकोंड्याची कुतुबशाही मुघल साम्राज्यात विलीन झाली. या विजयामुळे दख्खनमधील दोन मोठ्या सत्तांचा अंत झाला; पण त्यानंतर औरंगजेबासमोर सर्वात कठीण शत्रू म्हणून मराठेच उरले.

संभाजी महाराजांच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांनी मुघलांविरुद्ध संघर्ष सुरू ठेवला. इ.स. १६८९ मध्ये संभाजी महाराज पकडले गेले आणि त्यांची हत्या झाली. औरंगजेबाला वाटले की आता मराठा प्रतिकार संपेल.

परंतु तसे झाले नाही.

संभाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर राजाराम महाराजांना छत्रपती करण्यात आले आणि मुघलांच्या दबावातून राजाराम महाराजांनी जिंजीला प्रस्थान केले. हा निर्णय औरंगजेबासाठी मोठा धक्का ठरला.

मुघलांनी जिंजीला वेढा घातला; पण त्याच वेळी महाराष्ट्रात संताजी घोरपडे, धनाजी जाधव आणि इतर मराठा सरदारांनी गनिमी युद्ध सुरू ठेवले.

मुघल सैन्य एका किल्ल्यावर वेढा घालत असे, तेव्हा मराठे दुसऱ्या भागात हल्ला करत. मुघलांनी एखादा किल्ला जिंकला तरी मराठ्यांचा प्रतिकार संपत नसे.

यामुळे औरंगजेबाच्या सैन्याला निर्णायक विजय मिळत असूनही युद्ध संपत नव्हते.

दख्खनमधील दीर्घ युद्धाचा मुघलांच्या अर्थव्यवस्थेवर मोठा परिणाम झाला. लाखो सैनिक, घोडे, हत्ती, तोफखाना आणि रसद यांचा खर्च सतत सुरू होता.

मुघल सैन्याला दूरच्या प्रदेशात दीर्घकाळ तळ ठोकून राहावे लागत असल्यामुळे सैन्याचा खर्च प्रचंड वाढला.

दुसरीकडे युद्धामुळे दख्खनमधील शेती, व्यापार आणि महसूलव्यवस्थेवरही परिणाम झाला. ज्या प्रदेशातून मुघलांना नियमित महसूल मिळणे अपेक्षित होते, तेथे युद्धामुळे स्थैर्य राहिले नाही.

यामुळे औरंगजेबाचे विशाल साम्राज्य आर्थिकदृष्ट्या ताणले जाऊ लागले.

लष्करी परिस्थितीही अधिक गुंतागुंतीची झाली होती.

मुघल सैन्याची संख्या मोठी असली तरी मराठ्यांच्या वेगवान घोडदळाला आणि गनिमी युद्धाला तोंड देणे कठीण जात होते. मराठे अचानक हल्ला करत, रसदमार्ग तोडत आणि लगेच दुसऱ्या भागात निघून जात.

यामुळे मुघल सैन्याला मोठ्या संख्येचा फायदा प्रत्येक वेळी घेता येत नव्हता.

औरंगजेबाच्या आयुष्याच्या अखेरीस मुघल सैन्य दीर्घ युद्धामुळे थकले होते. अनेक सैनिकांना अनेक वर्षे दख्खनमध्ये राहावे लागले होते. दूरच्या प्रदेशातून सैन्य आणि रसद आणण्याचा खर्चही वाढला होता.

याच काळात मराठ्यांनी महाराष्ट्रापुरता संघर्ष मर्यादित ठेवला नाही. त्यांनी दख्खनच्या विविध भागांमध्ये आणि पुढे माळवा व गुजरातच्या दिशेनेही हालचाली सुरू केल्या.

म्हणून औरंगजेबाला केवळ महाराष्ट्रातील किल्ल्यांकडे लक्ष देऊन चालत नव्हते.

त्याच्या साम्राज्याच्या इतर भागांमध्येही राजकीय आणि प्रशासकीय समस्या निर्माण होत होत्या. केंद्रापासून दूर असलेल्या प्रांतांवर प्रभावी नियंत्रण ठेवणे कठीण होत गेले.

आणखी एक गंभीर समस्या म्हणजे उत्तराधिकाराचा प्रश्न.

औरंगजेब वृद्ध झाला होता आणि त्याला आपल्या मृत्यूनंतर साम्राज्याची गादी कोणाकडे जाईल याची चिंता होती. त्याचे पुत्र मुअज्जम, मुहम्मद आझम आणि कामबक्ष यांच्यात सत्ता मिळवण्यासाठी स्पर्धा होती.

औरंगजेबाच्या अखेरच्या काळात त्याला दख्खनच्या युद्धाबरोबरच स्वतःच्या पुत्रांमधील सत्तासंघर्षाची शक्यता लक्षात घेऊन निर्णय घ्यावे लागत होते.

यामुळे मुघल साम्राज्याच्या भविष्यातील स्थैर्याबद्दल प्रश्न निर्माण झाला.

दुसरीकडे मराठ्यांच्या बाजूनेही परिस्थिती पूर्णपणे स्थिर नव्हती. राजाराम महाराजांचे इ.स. १७०० मध्ये निधन झाले आणि त्यानंतर महाराणी ताराबाईंनी आपल्या अल्पवयीन पुत्राच्या नावाने राज्यकारभार स्वीकारला.

ताराबाईंनी मुघलांविरुद्ध संघर्ष सुरूच ठेवला.

त्यांनी धनाजी जाधव आणि इतर मराठा सरदारांच्या मदतीने विविध भागांत मोहिमा सुरू ठेवल्या. त्यामुळे औरंगजेबाला मराठ्यांना पूर्णपणे पराभूत करणे अधिकाधिक कठीण झाले.

औरंगजेबाच्या मृत्यूपूर्वीची सर्वात मोठी विडंबना अशी होती की—

त्याने दख्खन जिंकण्यासाठी आयुष्याचा शेवटचा मोठा भाग खर्च केला; आदिलशाही आणि कुतुबशाही नष्ट केल्या; अनेक मराठा किल्ले जिंकले; पण मराठा प्रतिकार संपवू शकला नाही.

मुघलांनी अनेक किल्ले जिंकले होते, परंतु किल्ला जिंकणे आणि संपूर्ण स्वराज्य नष्ट करणे या दोन वेगळ्या गोष्टी होत्या.

मराठ्यांची सत्ता किल्ल्यांपेक्षा मोठ्या सामाजिक आणि लष्करी जाळ्यावर आधारित झाली होती. सरदार स्वतंत्रपणे मोहिमा करत होते, स्थानिक लोकांकडून मदत मिळत होती आणि गनिमी युद्धामुळे मुघलांना सतत नवीन आव्हाने निर्माण होत होती