ताराबाईंचे प्रशासन – संकटाच्या काळात स्वराज्याची घडी सांभाळणारी कुशल राज्यकर्ती

 

ताराबाईंचे प्रशासन – संकटाच्या काळात स्वराज्याची घडी सांभाळणारी कुशल राज्यकर्ती

छत्रपती राजाराम महाराजांच्या मृत्यूनंतर इ.स. १७०० मध्ये स्वराज्यावर अत्यंत गंभीर संकट आले. औरंगजेब स्वतः दख्खनमध्ये उपस्थित होता, मुघल सैन्याने अनेक किल्ल्यांवर कब्जा मिळवला होता आणि स्वराज्याचे राजकीय नेतृत्व धोक्यात आले होते. अशा परिस्थितीत महाराणी ताराबाईंनी आपल्या अल्पवयीन पुत्र शिवाजी राजांच्या नावाने राज्यकारभाराची सूत्रे हाती घेतली. त्यांच्या प्रशासनामुळे स्वराज्याची राजकीय आणि आर्थिक व्यवस्था पूर्णपणे कोलमडली नाही आणि मुघलांविरुद्धचा संघर्ष सुरू राहिला.

ताराबाई या छत्रपती राजाराम महाराजांच्या पत्नी आणि शिवाजी महाराजांच्या सून होत्या. राजाराम महाराजांच्या निधनानंतर त्यांच्या पुत्राचे वय कमी असल्यामुळे प्रत्यक्ष राज्यकारभाराची जबाबदारी ताराबाईंच्या हातात आली.

त्यावेळी परिस्थिती अत्यंत कठीण होती. मुघल सैन्य महाराष्ट्रातील प्रदेशात मोठ्या प्रमाणावर सक्रिय होते. अनेक किल्ल्यांवर वेढे सुरू होते आणि दीर्घ युद्धामुळे राज्याच्या उत्पन्नावरही परिणाम झाला होता.

अशा परिस्थितीत ताराबाईंच्या प्रशासनाचा पहिला उद्देश होता—स्वराज्याची राजकीय सलगता कायम ठेवणे.

त्यांनी आपल्या अल्पवयीन पुत्र शिवाजी राजांच्या नावाने राज्यकारभार चालवला. यामुळे राजाराम महाराजांनंतर स्वराज्याला वैध राजकीय नेतृत्व मिळाले आणि मराठा सरदारांना एका छत्राखाली एकत्र ठेवण्यास आधार मिळाला.

ताराबाईंनी प्रशासनासाठी अनुभवी अधिकाऱ्यांवर आणि सरदारांवर विश्वास ठेवला. रामचंद्रपंत अमात्य, शंकराजी नारायण, धनाजी जाधव आणि परशुराम त्र्यंबक यांसारख्या व्यक्तींनी वेगवेगळ्या क्षेत्रांत महत्त्वाची भूमिका बजावली.

युद्धकाळात प्रशासनाचा सर्वात महत्त्वाचा भाग होता महसूलव्यवस्था टिकवून ठेवणे.

सैन्याला वेतन, घोड्यांना चारा, शस्त्रे आणि रसद देण्यासाठी नियमित उत्पन्न आवश्यक होते. मुघल सैन्याच्या हालचालींमुळे अनेक प्रदेशांतील शेती आणि व्यापार विस्कळीत झाला असतानाही मराठ्यांनी उपलब्ध प्रदेशांतून महसूल गोळा करण्याचा प्रयत्न सुरू ठेवला.

ताराबाईंच्या प्रशासनात स्थानिक अधिकारी आणि देशमुख-देशपांडे यांसारख्या पारंपरिक महसूल यंत्रणेचा वापर करण्यात आला. स्थानिक पातळीवरील प्रशासन कार्यरत ठेवणे हे युद्धाच्या काळात अत्यंत महत्त्वाचे होते.

कारण जर महसूलव्यवस्था पूर्णपणे बंद पडली असती, तर मराठा सैन्याचा खर्च भागवणे कठीण झाले असते.

ताराबाईंनी लष्करी आणि प्रशासकीय व्यवस्था एकमेकांशी जोडून ठेवली. ज्या प्रदेशात मुघल सैन्याचा दबाव होता, तेथे परिस्थितीनुसार सैन्याची हालचाल केली जात असे; तर सुरक्षित भागांतून महसूल आणि रसद मिळवण्याचा प्रयत्न केला जात असे.

त्यांच्या प्रशासनाची आणखी एक महत्त्वाची बाजू म्हणजे मराठा सरदारांमध्ये समन्वय राखणे.

त्या काळात शिंदे, होळकर, घोरपडे, जाधव आणि इतर अनेक सरदारांकडे स्वतःची सैन्यशक्ती होती. प्रत्येक सरदार स्वतंत्र मोहिमेचे नेतृत्व करू शकत होता. अशा परिस्थितीत सर्वांना एका व्यापक उद्दिष्टासाठी एकत्र ठेवणे ही मोठी राजकीय कसोटी होती.

ताराबाईंनी या सरदारांच्या लष्करी क्षमतेचा उपयोग मुघलांविरुद्धच्या विविध आघाड्यांवर केला.

धनाजी जाधव यांसारख्या सेनानींनी मुघल सैन्यावर सतत धाड मोहिमा केल्या. त्यामुळे मुघलांना एखाद्या एका प्रदेशावर पूर्ण नियंत्रण मिळवणे कठीण गेले.

ताराबाईंच्या प्रशासनात किल्ल्यांचे महत्त्वही कायम राहिले. स्वराज्याची किल्लेव्यवस्था ही केवळ संरक्षणासाठी नव्हती; ती प्रशासन, रसद आणि लष्करी हालचालींसाठीही महत्त्वाची होती.

मुघलांनी एखादा किल्ला जिंकला तरी मराठ्यांचा प्रतिकार संपत नसे. इतर किल्ले आणि डोंगराळ प्रदेशांमधून पुन्हा लढा सुरू होत असे.

यामुळे ताराबाईंच्या प्रशासनाने एका राजधानीवर अवलंबून असलेली राज्यव्यवस्था न ठेवता विकेंद्रित स्वरूपात संघर्ष चालू ठेवला.

त्यांच्या काळातील प्रशासनाचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे मुघलांविरुद्ध आर्थिक दबाव निर्माण करणे.

मराठा सैन्याने मुघलांच्या महसूल केंद्रांवर, व्यापारमार्गांवर आणि रसदव्यवस्थेवर हल्ले केले. त्यामुळे मुघलांना आपल्या सैन्याचा खर्च भागवण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर संसाधने वापरावी लागत होती.

ताराबाईंनी केवळ महाराष्ट्रात संरक्षणात्मक युद्ध केले नाही. मराठा सैन्याने महाराष्ट्राबाहेरही मोहिमा सुरू ठेवल्या. माळवा, गुजरात आणि कर्नाटकाच्या दिशेने मराठ्यांच्या हालचाली झाल्या.

यामुळे औरंगजेबाला आपल्या प्रचंड सैन्याचा मोठा भाग वेगवेगळ्या प्रदेशांत तैनात करावा लागला.

ताराबाईंच्या प्रशासनाचे वैशिष्ट्य म्हणजे युद्धाच्या परिस्थितीतही राज्याची राजकीय ओळख टिकवणे.

मुघलांनी अनेक किल्ले जिंकले असले तरी मराठ्यांनी स्वतःला पराभूत सत्ता मानले नाही. महसूल, सरदारांची नियुक्ती, सैन्याची हालचाल आणि राजकीय निर्णय या सर्व गोष्टी सुरू राहिल्या.

यामुळे स्वराज्याचे अस्तित्व कायम राहिले.

ताराबाईंच्या काळात मुत्सद्देगिरीलाही महत्त्व होते. विविध स्थानिक सत्तांशी संबंध ठेवणे, मराठा सरदारांना आपल्या बाजूला राखणे आणि मुघलांच्या हालचालींचा अंदाज घेणे हे प्रशासनाचा भाग होते.

त्यांच्या कारकिर्दीत स्त्री नेतृत्वाची एक प्रभावी उदाहरण भारतीय इतिहासात दिसून येते. त्या केवळ राजघराण्याच्या प्रतिनिधी म्हणून पुढे आल्या नाहीत; त्यांनी युद्ध, महसूल, राजकारण आणि प्रशासन या सर्व क्षेत्रांमध्ये सक्रिय निर्णय घेतले.

इ.स. १७०७ मध्ये औरंगजेबाचा मृत्यू झाला तेव्हा त्याने जवळपास २५ वर्षे दख्खनमध्ये युद्ध करूनही मराठा सत्ता नष्ट केलेली नव्हती.

या परिस्थितीत ताराबाईंच्या प्रशासनाचे महत्त्व स्पष्ट होते.

राजाराम महाराजांच्या मृत्यूनंतर स्वराज्य कोसळले नाही; उलट ताराबाईंनी ते सांभाळून मुघलांविरुद्धचा संघर्ष सुरू ठेवला.

नंतर मुघलांनी शाहू महाराजांना कैदेतून मुक्त करून महाराष्ट्रात पाठवले. त्यामुळे ताराबाई आणि शाहू महाराज यांच्यात गादीच्या वारसाहक्काचा संघर्ष निर्माण झाला. यामुळे मराठा राजकारणात पुढे सातारा आणि कोल्हापूर अशी दोन सत्ताकेंद्रे निर्माण झाली