संभाजी द्वितीय आणि शाहू महाराज – मराठा गादीच्या वारसाहक्कासाठी झालेला संघर्ष

 

संभाजी द्वितीय आणि शाहू महाराज – मराठा गादीच्या वारसाहक्कासाठी झालेला संघर्ष

छत्रपती राजाराम महाराजांच्या मृत्यूनंतर मराठा राज्यासमोर मुघलांइतकेच गंभीर असे एक अंतर्गत राजकीय आव्हान उभे राहिले. इ.स. १७०० मध्ये राजाराम महाराजांचे निधन झाले आणि त्यांच्या पत्नी महाराणी ताराबाईंनी आपल्या पुत्र शिवाजी राजांच्या नावाने राज्यकारभार हाती घेतला. पुढे याच राजकीय संघर्षातून ताराबाईंचा पुत्र शिवाजी द्वितीय आणि शाहू महाराज यांच्यातील गादीचा प्रश्न निर्माण झाला. नंतरच्या काळात ताराबाईंच्या घराण्यातील संभाजी द्वितीय आणि शाहू महाराज यांच्यातील संघर्षाने मराठा राजकारणाला आणखी एक वळण दिले.

राजाराम महाराजांच्या मृत्यूनंतर ताराबाईंनी आपल्या अल्पवयीन पुत्राला छत्रपती शिवाजी द्वितीय म्हणून पुढे केले. त्या स्वतः त्याच्या नावाने राज्यकारभार चालवत होत्या. त्यावेळी औरंगजेब अजूनही दख्खनमध्ये होता आणि मराठ्यांविरुद्धचे युद्ध सुरू होते.

दुसरीकडे, संभाजी महाराजांचे पुत्र शाहू महाराज हे १६८९ पासून मुघलांच्या कैदेत होते. औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर इ.स. १७०७ मध्ये मुघलांनी शाहू महाराजांची सुटका केली.

शाहू महाराज महाराष्ट्रात परतल्यानंतर त्यांनी स्वतःला मराठा गादीचा वैध वारस म्हणून घोषित केले. त्यांच्या दाव्याला आधार होता तो संभाजी महाराजांचे पुत्र म्हणून त्यांचा जन्मसिद्ध हक्क आणि मुघल कैदेत असतानाही त्यांची राजकीय ओळख कायम राहिल्याचा.

मात्र ताराबाईंनी शाहू महाराजांचा दावा मान्य केला नाही.

त्यांच्या मते राजाराम महाराजांच्या मृत्यूनंतर त्यांचा पुत्र शिवाजी द्वितीय हाच छत्रपती होता. त्यामुळे महाराष्ट्रात दोन गट निर्माण झाले.

एक गट शाहू महाराजांच्या बाजूने, तर दुसरा ताराबाई आणि शिवाजी द्वितीय यांच्या बाजूने उभा राहिला.

या संघर्षाचा निर्णायक टप्पा म्हणजे खेडची लढाई, इ.स. १७०७.

शाहू महाराजांच्या बाजूने अनेक प्रभावशाली सरदार हळूहळू येऊ लागले. त्यामध्ये धनाजी जाधव यांचा पाठिंबा अत्यंत महत्त्वाचा होता. सुरुवातीला ते ताराबाईंच्या बाजूने होते; मात्र पुढे त्यांनी शाहू महाराजांचा पक्ष स्वीकारला.

खेडच्या लढाईत शाहू महाराजांच्या सैन्याला यश मिळाले. त्यामुळे शाहू महाराजांची स्थिती मजबूत झाली आणि पुढे सातारा त्यांच्या सत्तेचे प्रमुख केंद्र बनले.

ताराबाई मात्र संघर्ष थांबवण्यास तयार नव्हत्या. त्यांनी आपल्या पुत्र शिवाजी द्वितीयच्या नावाने कोल्हापूर केंद्रित सत्ता टिकवून ठेवली.

यातून मराठा राज्यात दोन सत्ताकेंद्रे निर्माण झाली—

सातारा – शाहू महाराज

कोल्हापूर – ताराबाईंचे घराणे

हा संघर्ष पुढे शाहू महाराज आणि ताराबाईंच्या राजकारणापुरता मर्यादित राहिला नाही. ताराबाईंच्या पुत्र शिवाजी द्वितीयनंतर त्यांच्या घराण्यातील संभाजी द्वितीय पुढे आले.

संभाजी द्वितीय हे राजाराम महाराज आणि राजसबाई यांचे पुत्र होते. राजसबाईंनी पुढे ताराबाईंना सत्तेपासून दूर करून आपल्या पुत्र संभाजी द्वितीयला कोल्हापूरच्या गादीवर बसवले.

इ.स. १७१४ मध्ये संभाजी द्वितीय कोल्हापूरच्या गादीवर आले. त्यामुळे आता मराठा राज्यातील दोन गाद्यांचा संघर्ष अधिक स्पष्ट झाला.

एका बाजूला होते साताऱ्याचे शाहू महाराज, तर दुसऱ्या बाजूला कोल्हापूरचे संभाजी द्वितीय.

दोन्ही बाजू स्वतःला मराठा राजसत्तेचे वैध वारस मानत होत्या.

या संघर्षामागे केवळ वैयक्तिक सत्तास्पर्धा नव्हती. त्यामागे उत्तराधिकाराचा प्रश्न, सरदारांचे राजकीय हितसंबंध आणि मराठा राज्याच्या नियंत्रणाचा प्रश्न होता.

शाहू महाराजांच्या बाजूने पुढे पेशवा बाळाजी विश्वनाथ यांचे महत्त्व वाढले. त्यांनी शाहू महाराजांची सत्ता मजबूत करण्यासाठी मुत्सद्देगिरीचा वापर केला.

दुसरीकडे संभाजी द्वितीयच्या बाजूने कोल्हापूरमधील स्वतंत्र राजकीय गट आणि काही मराठा सरदार होते.

या दोन सत्तांमध्ये संघर्ष सुरू राहिला. मात्र दोन्ही बाजूंना हे स्पष्ट होत गेले की मराठ्यांनी परस्परांशी सतत युद्ध करत राहिल्यास बाह्य शत्रूंना त्याचा फायदा होईल.

शाहू महाराजांच्या काळात पेशव्यांचे महत्त्व वाढत गेले आणि मराठा साम्राज्याचा विस्तार सुरू झाला. दुसरीकडे कोल्हापूरची सत्ता स्वतंत्रपणे अस्तित्वात राहिली.

अखेरीस इ.स. १७३१ मध्ये वारणेचा तह झाला. शाहू महाराज आणि संभाजी द्वितीय यांच्यात झालेल्या या तहामुळे दोन्ही सत्तांमधील सीमा आणि अधिकार काही प्रमाणात निश्चित झाले.

या तहानंतर सातारा आणि कोल्हापूर या दोन स्वतंत्र मराठा राजसत्तांचे अस्तित्व अधिक स्पष्ट झाले.

शाहू महाराजांच्या नेतृत्वाखाली सातारा हे मराठा साम्राज्याचे प्रमुख राजकीय केंद्र राहिले आणि पेशव्यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा साम्राज्याचा विस्तार दख्खनच्या पलीकडे झाला.

कोल्हापूरमध्ये संभाजी द्वितीयच्या घराण्याची स्वतंत्र सत्ता कायम राहिली.

या संघर्षाचा मराठा इतिहासावर दूरगामी परिणाम झाला.

एका बाजूला साताऱ्याच्या छत्रपतींच्या अधिपत्याखाली पेशव्यांची शक्ती वाढत गेली, तर दुसरीकडे कोल्हापूरची भोसले गादी स्वतंत्र राहिली.

म्हणून संभाजी द्वितीय आणि शाहू महाराज यांच्यातील संघर्ष हा केवळ दोन व्यक्तींमधील संघर्ष नव्हता.

तो मराठा राजसत्तेच्या दोन शाखांमधील वारसाहक्काचा आणि राजकीय अधिकाराचा संघर्ष होता.