ताराबाईंचे प्रशासन आणि युद्धनीती – औरंगजेबाच्या प्रचंड सामर्थ्यासमोर स्वराज्य टिकवून ठेवणारी रणरागिणी

 

ताराबाईंचे प्रशासन आणि युद्धनीती – औरंगजेबाच्या प्रचंड सामर्थ्यासमोर स्वराज्य टिकवून ठेवणारी रणरागिणी

छत्रपती राजाराम महाराजांच्या मृत्यूनंतर इ.स. १७०० मध्ये स्वराज्यावर अत्यंत मोठे संकट आले. औरंगजेब स्वतः दख्खनमध्ये उतरून जवळपास दोन दशके मराठा सत्ता नष्ट करण्याचा प्रयत्न करत होता. अनेक किल्ले मुघलांच्या ताब्यात गेले होते, राजाराम महाराजांचे निधन झाले होते आणि स्वराज्याच्या नेतृत्वाचा प्रश्न निर्माण झाला होता. अशा परिस्थितीत महाराणी ताराबाईंनी आपल्या अल्पवयीन पुत्र शिवाजी राजांच्या नावाने स्वराज्याची धुरा स्वीकारली आणि पुढील काही वर्षांत मुघलांना प्रचंड आव्हान दिले.

ताराबाई या छत्रपती राजाराम महाराजांच्या पत्नी आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या सून होत्या. त्यांना लहानपणापासूनच भोसले घराण्यातील राजकीय आणि लष्करी वातावरणाचा अनुभव मिळाला होता. त्यामुळे राजाराम महाराजांच्या मृत्यूनंतर त्यांनी केवळ राजघराण्याची प्रतिनिधी म्हणून नव्हे, तर प्रत्यक्ष राजकीय नेतृत्व करणारी शासक म्हणून भूमिका स्वीकारली.

इ.स. १७०० मध्ये राजाराम महाराजांचे सिंहगडावर निधन झाले. त्यावेळी त्यांचा पुत्र शिवाजी राजे अल्पवयीन होता. त्यामुळे ताराबाईंनी त्याच्या नावाने राज्यकारभार हाती घेतला. ही परिस्थिती अत्यंत कठीण होती. एकीकडे मुघल सैन्य महाराष्ट्रातील किल्ले जिंकत होते, तर दुसरीकडे स्वराज्यातील अनेक भागांवर युद्धाचा परिणाम झाला होता.

ताराबाईंच्या प्रशासनाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे युद्धाच्या परिस्थितीतही राज्यव्यवस्था चालू ठेवणे. त्या केवळ रणांगणातील मोहिमांवर अवलंबून राहिल्या नाहीत. महसूल गोळा करणे, सैन्याला वेतन आणि रसद पुरवणे, किल्ल्यांची व्यवस्था राखणे आणि सरदारांमध्ये समन्वय ठेवणे यावर त्यांनी भर दिला.

त्यांनी अनुभवी मराठा सरदारांवर विश्वास ठेवला. धनाजी जाधव, परशुराम त्र्यंबक, शंकराजी नारायण आणि इतर सरदारांनी मुघलांविरुद्धच्या संघर्षात महत्त्वाची भूमिका बजावली. विविध भागांत स्वतंत्रपणे मोहिमा चालू ठेवून मुघल सैन्यावर सतत दबाव निर्माण करण्यात आला.

ताराबाईंच्या युद्धनीतीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे एकाच ठिकाणी मोठे युद्ध करण्याऐवजी अनेक आघाड्यांवर मुघलांना गुंतवून ठेवणे.

मुघल सैन्य एखाद्या किल्ल्यावर वेढा घालत असेल तर मराठ्यांचे दुसरे सैन्य त्यांच्या रसदमार्गावर हल्ला करत असे. मुघल सैन्य एखाद्या प्रदेशात पुढे गेले की दुसऱ्या भागात मराठे धाड टाकत. त्यामुळे मुघलांना प्रचंड सैन्य असूनही संपूर्ण प्रदेशावर प्रभावी नियंत्रण ठेवणे कठीण जात होते.

मराठ्यांनी गनिमी युद्धपद्धतीचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला. अचानक हल्ले, जलद घोडदळाच्या हालचाली, शत्रूच्या रसदव्यवस्थेवर प्रहार आणि योग्य वेळी माघार—या तंत्रांमुळे मुघल सैन्य सतत सावध राहावे लागत होते.

ताराबाईंच्या काळातील एक महत्त्वाचा बदल म्हणजे मराठ्यांनी महाराष्ट्राच्या बाहेरही आक्रमक मोहिमा सुरू केल्या. मुघल सैन्य महाराष्ट्रात अडकले असताना मराठा घोडदळाने माळवा, गुजरात आणि कर्नाटकाच्या दिशेने धाडसी हालचाली केल्या.

यामुळे औरंगजेबासमोर मोठी समस्या निर्माण झाली. तो महाराष्ट्रातील किल्ले जिंकण्यात व्यस्त असताना मराठे मुघल साम्राज्याच्या इतर प्रदेशांवर हल्ले करत होते.

मुघलांनी एखादा किल्ला जिंकला तरी त्याचा अर्थ स्वराज्याचा पराभव असा होत नव्हता. कारण मराठ्यांची युद्धव्यवस्था किल्ल्यांपेक्षा अधिक व्यापक झाली होती. किल्ले संरक्षणाचे केंद्र होते, पण घोडदळाच्या हालचाली आणि स्थानिक सरदारांच्या स्वतंत्र मोहिमांमुळे संघर्ष सतत सुरू राहू शकत होता.

ताराबाईंनी या परिस्थितीचा योग्य फायदा घेतला. त्यांनी मुघलांना निर्णायक विजय मिळू न देणे हे आपल्या युद्धनीतीचे प्रमुख उद्दिष्ट बनवले.

औरंगजेबाने मराठ्यांविरुद्ध प्रचंड खर्च केला. एकामागून एक किल्ले जिंकण्यासाठी त्याने दीर्घ वेढे घातले. मात्र प्रत्येक विजयासाठी त्याला मोठी किंमत मोजावी लागत होती. दुसरीकडे मराठे पुन्हा नव्या भागात सक्रिय होत होते.

यामुळे मुघलांचा आर्थिक आणि लष्करी थकवा वाढत गेला.

ताराबाईंच्या प्रशासनात राजकीय मुत्सद्देगिरीलाही महत्त्व होते. विविध मराठा सरदारांना एकत्र ठेवणे ही सोपी गोष्ट नव्हती. प्रत्येक सरदाराची स्वतःची लष्करी शक्ती आणि प्रभाव होता. अशा परिस्थितीत ताराबाईंनी स्वराज्याच्या सामूहिक हितासाठी त्यांच्यात समन्वय राखण्याचा प्रयत्न केला.

त्यांच्या नेतृत्वाचा परिणाम असा झाला की राजाराम महाराजांच्या मृत्यूनंतर स्वराज्य कोसळले नाही. उलट, मुघलांविरुद्धचा संघर्ष अधिक विकेंद्रित आणि व्यापक झाला.

इ.स. १७०५–१७०६ पर्यंत मराठ्यांनी मुघल प्रदेशात मोठ्या प्रमाणावर मोहिमा केल्या. मराठा घोडदळाने गुजरात आणि माळव्याच्या दिशेने धाडसी हालचाली केल्या. यामुळे औरंगजेबाला महाराष्ट्रातील युद्धाबरोबरच साम्राज्याच्या इतर भागांच्या सुरक्षेचीही चिंता करावी लागली.

अखेरीस इ.स. १७०७ मध्ये औरंगजेबाचा मृत्यू झाला. जवळपास २५ वर्षे दख्खनमध्ये राहून मराठा सत्ता नष्ट करण्याचा प्रयत्न करूनही त्याला ते साध्य करता आले नाही.

औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर परिस्थिती बदलली. मुघलांनी शाहू महाराजांना कैदेतून मुक्त केले आणि त्यांना महाराष्ट्रात पाठवले. यामागे मराठ्यांमध्ये अंतर्गत संघर्ष निर्माण करण्याचा मुघलांचा राजकीय हेतू असल्याचे इतिहासकार मानतात.

शाहू महाराज महाराष्ट्रात आल्यानंतर ताराबाई आणि शाहू महाराज यांच्यात गादीच्या वारसाहक्काचा संघर्ष निर्माण झाला. त्यामुळे ताराबाईंच्या नेतृत्वाखालील स्वराज्याला नव्या राजकीय आव्हानाला सामोरे जावे लागले.

तरीही ताराबाईंच्या इ.स. १७०० ते १७०७ या नेतृत्वकाळाचे महत्त्व कमी होत नाही. कारण हा काळ स्वराज्याच्या अस्तित्वासाठी अत्यंत निर्णायक होता