शेषवंशी शिंदे घराणे देवक समुद्रवेल...!!
शिंदे घराण्याच्या परंपरेत एक प्राचीन कुळआख्यायिका सांगितली जाते. या आख्यायिकेनुसार भगवान शंकर आणि माता पार्वती यांच्यात एकदा पृथ्वीवरील भक्तांच्या कल्याणाच्या विषयावर मतभेद झाले. त्यामुळे माता पार्वती कैलास सोडून निघून गेल्या. त्यांचा शोध घेण्याची जबाबदारी भगवान शंकरांनी आपल्या प्रिय पुत्र शेषावर सोपवली.
शेषाने हिमालय, नेवासा आणि पृथ्वीवरील अनेक प्रदेश पालथे घातले, परंतु माता पार्वतीचा शोध लागला नाही. अखेरीस त्याने समुद्रवेल/ मर्यादा वेल हिचा आधार घेत पाताळात प्रवेश केला. तेथे समुद्रवेलीच्या वनात माता पार्वती तपश्चर्या करत असल्याचे त्याला दिसले. त्यांच्या तपश्चर्येत व्यत्यय येऊ नये म्हणून शेषही तेथे तपश्चर्येला बसला.
नंतर भगवान शंकर स्वतः पाताळात आले. माता पार्वतीच्या इच्छेनुसार त्यांनी शेषाला पाताळाचे राज्य प्रदान केले. त्याच वेळी माता पार्वतीने भगवान शंकरांकडे वर मागितला की, ज्या समुद्र वेलीच्या आधाराने शेष येथे आला, त्या वेलीच्या पवित्र पेशीतून एका तेजस्वी पुत्राचा जन्म व्हावा. भगवान शंकरांनी हा वर दिला आणि त्या वेलीच्या पेशीतून जन्मलेला पुत्र सेंद्रक म्हणून ओळखला गेला. पुढे त्याचा विवाह कदंब वंशातील कन्येशी झाला. त्यांच्यापासून नागपाल आणि शिशुपाल हे पुत्र जन्माला आले आणि याच वंशातून पुढे शिंदे घराण्याची परंपरा सुरू झाली, अशी कुळपरंपरेतील श्रद्धा आहे.
या आख्यायिकेनुसार शिंदे कुळाला नागवंशी म्हटले जाते. येथे नागवंशी म्हणजे सर्पापासून जन्मलेला असा अर्थ नसून, शेषाशी असलेला आध्यात्मिक संबंध आणि समुद्र वेलीच्या प्रतीकातून निर्माण झालेली परंपरा असा त्याचा भावार्थ मानला जातो. काही परंपरांमध्ये भगवान शंकरांच्या गळ्यातील नाग हे प्रत्यक्ष नाग नसून सेमुद्र वेलीचे प्रतीक असल्याचीही श्रद्धा व्यक्त केली जाते. त्यामुळे शिंदे कुळात आजही समुद्रवेल हे देवक म्हणून पूजले जाते.
या पौराणिक परंपरेला इतिहासाचीही एक बाजू आहे. प्राचीन दक्षिण भारतात सेंद्रक नावाचे एक ऐतिहासिक राजघराणे अस्तित्वात होते. विविध ताम्रपट, शिलालेख आणि ऐतिहासिक नोंदींमधून त्यांचा संबंध कदंब राजघराण्याशी असल्याचे दिसून येते. पुढे 'सेंद्रक' या शब्दाचा अपभ्रंश होत सिंद, सिंदे आणि अखेरीस शिंदे असे रूप विकसित झाल्याचे काही इतिहासकार मानतात.
याच परंपरेतून पुढे मध्ययुगीन काळात शिंदे घराण्याचा उदय झाला. मराठा साम्राज्यात राणोजी शिंदे, जयप्पा शिंदे, दत्ताजी शिंदे, जनकोजी शिंदे आणि विशेषतः महादजी शिंदे यांनी आपल्या पराक्रमाने भारतीय इतिहासात अजरामर स्थान मिळवले. त्यामुळे शिंदे घराण्याची परंपरा ही एका बाजूला पौराणिक श्रद्धेने समृद्ध असून दुसऱ्या बाजूला ऐतिहासिक कार्यकर्तृत्वाने गौरवलेली आहे.
No comments:
Post a Comment