मराठ्यांच्या पराभवाची आर्थिक कारणे –

 मराठ्यांच्या पराभवाची आर्थिक कारणे – विशाल साम्राज्य, वाढता खर्च आणि कमकुवत होत गेलेली आर्थिक घडी

अठराव्या शतकात मराठा साम्राज्याने भारताच्या मोठ्या भागावर राजकीय आणि लष्करी प्रभाव निर्माण केला. दख्खनपासून माळवा, गुजरात, बुंदेलखंड, दिल्ली आणि उत्तर भारतापर्यंत मराठ्यांचा प्रभाव वाढला. परंतु एवढ्या विशाल प्रदेशावर प्रभाव टिकवण्यासाठी प्रचंड आर्थिक साधनांची गरज होती. कालांतराने सततची युद्धे, मोठ्या सैन्याचा खर्च, महसूलव्यवस्थेतील अडचणी आणि अंतर्गत आर्थिक विस्कळीतपणा यामुळे मराठा साम्राज्याच्या आर्थिक शक्तीवर ताण वाढत गेला.

मराठ्यांच्या अंतिम पराभवाचे कारण केवळ रणांगणावर शोधता येत नाही. आर्थिक कमकुवतपणा हा राजकीय आणि लष्करी समस्यांना वाढवणारा महत्त्वाचा घटक होता.

मराठा साम्राज्याची अर्थव्यवस्था मोठ्या प्रमाणावर कृषी महसूलावर आधारित होती. शेतजमिनीवरील महसूल हे राज्याच्या उत्पन्नाचे प्रमुख साधन होते. परंतु सततच्या युद्धांमुळे अनेक प्रदेशांमध्ये शेती, व्यापार आणि वाहतूक यावर परिणाम झाला.

विशेषतः महाराष्ट्रातील दीर्घकालीन युद्धांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर मोठा ताण आला. शेतजमिनींचे नुकसान, लोकांचे स्थलांतर, जनावरांची हानी आणि व्यापारातील अडथळे यामुळे नियमित महसूल मिळवणे कठीण होत गेले.

मराठा साम्राज्याचा विस्तार वाढत असताना मोठे घोडदळ आणि पायदळ राखणे आवश्यक झाले. मराठ्यांच्या युद्धपद्धतीत घोडदळाला विशेष महत्त्व होते. प्रत्येक घोडेस्वारासाठी घोडा, चारा, शस्त्रे, वेतन आणि रसद यांचा खर्च होत असे.

उत्तर भारतातील दीर्घ मोहिमांमध्ये हा खर्च आणखी वाढत असे.

दख्खनमधून हजारो किलोमीटर दूर असलेल्या प्रदेशात सैन्य पाठवणे म्हणजे प्रचंड आर्थिक भार होता. सैन्याला अन्न, चारा, दारुगोळा, वेतन आणि वाहतूक व्यवस्था पुरवावी लागत असे.

पानिपतच्या मोहिमेने या आर्थिक समस्येचे गांभीर्य दाखवून दिले.

इ.स. १७६०–६१ मध्ये मराठा सैन्य मोठ्या प्रमाणावर उत्तर भारतात गेले. सदाशिवराव भाऊंच्या सैन्यासोबत मोठा लष्करी ताफा होता. इतक्या मोठ्या सैन्याची दीर्घकाळ रसदव्यवस्था टिकवणे अत्यंत खर्चिक होते.

पानिपतच्या आधीच मराठा सैन्याला लांब पुरवठामार्ग आणि स्थानिक संसाधनांवरील अवलंबित्व यांचा सामना करावा लागत होता. अब्दालीच्या सैन्याने मराठ्यांच्या रसदव्यवस्थेवर दबाव निर्माण केला आणि परिस्थिती अधिक गंभीर झाली.

पानिपतच्या पराभवामुळे मराठ्यांना मनुष्यबळाबरोबरच प्रचंड आर्थिक नुकसान सहन करावे लागले. हजारो सैनिकांच्या मृत्यूमुळे लष्करी रचनेला धक्का बसला आणि युद्धानंतर सैन्य पुन्हा उभे करण्यासाठी मोठ्या संसाधनांची आवश्यकता निर्माण झाली.

मराठा साम्राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील आणखी एक समस्या म्हणजे महसूल वसुलीची विकेंद्रित रचना.

मराठा साम्राज्याच्या विस्तारासोबत शिंदे, होळकर, गायकवाड, भोसले आणि इतर सरदारांना विविध प्रदेशांत मोठे अधिकार मिळाले. त्यामुळे सर्व महसूल थेट पुण्याच्या केंद्रीय खजिन्यात जमा होत असे, असे नव्हते.

यामुळे केंद्रीय सत्तेच्या आर्थिक नियंत्रणाला मर्यादा आल्या.

चौथ आणि सरदेशमुखीमधून मोठ्या प्रमाणावर उत्पन्न मिळत असे; परंतु या महसुलाची वसुली अनेकदा लष्करी दबाव आणि स्थानिक तहांवर अवलंबून असे. एखाद्या प्रदेशात मराठ्यांचा लष्करी प्रभाव कमी झाला की महसूल वसुलीही धोक्यात येत असे.

यामुळे मराठा साम्राज्याच्या उत्पन्नाचा एक भाग स्थिर आणि नियमित करव्यवस्थेपेक्षा बदलत्या राजकीय परिस्थितीवर अवलंबून राहिला.

मराठा साम्राज्याच्या विस्तारासोबत सरदारांची स्वतंत्र आर्थिक शक्ती वाढली. प्रत्येक मोठ्या घराण्याकडे स्वतःचे सैन्य, प्रदेश आणि महसूल स्रोत होते. ही व्यवस्था युद्धाच्या काळात फायदेशीर होती; परंतु केंद्रीय आर्थिक नियोजनाच्या दृष्टीने ती अडचणीची ठरू शकत होती.

उदाहरणार्थ, शिंदे किंवा होळकरांनी उत्तर भारतात मोठा प्रभाव निर्माण केला असला तरी त्यांच्याकडील सर्व आर्थिक साधने पुण्याच्या केंद्राकडे थेट नियंत्रित होत नसत.

यामुळे एकसंध केंद्रीय आर्थिक व्यवस्था निर्माण करण्यात मर्यादा आल्या.

आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे सततची युद्धे.

मराठा साम्राज्य जवळपास संपूर्ण अठरावे शतक विविध संघर्षांमध्ये गुंतलेले होते. निजाम, हैदर अली, टिपू सुलतान, अब्दाली, राजपूत, जाट, रोहिले आणि पुढे इंग्रज यांच्याशी विविध काळात युद्धे झाली.

युद्ध जिंकण्यासाठी पैसा आवश्यक होता; पण युद्धामुळे अर्थव्यवस्थेवरही ताण येत होता.

यामुळे एक प्रकारचे चक्र निर्माण झाले—

जास्त युद्धे → जास्त सैन्य → जास्त खर्च → अधिक महसुलाची गरज → अधिक प्रदेशांत महसूल वसुली → पुन्हा लष्करी खर्च.

हे चक्र दीर्घकाळ चालू राहिल्याने आर्थिक ताण वाढत गेला.

पेशवाईतील अंतर्गत राजकारणाचाही आर्थिक परिणाम झाला. पेशवे, सरदार आणि विविध मराठा घराणी यांच्यातील स्पर्धेमुळे संसाधनांचा मोठा भाग अंतर्गत संघर्षात खर्च होत असे.

पानिपतानंतर माधवराव पेशव्यांनी आर्थिक आणि प्रशासकीय शिस्त आणण्याचा प्रयत्न केला. त्यामुळे काही काळ मराठा सत्ता पुन्हा मजबूत झाली. मात्र पुढील काळात नाना फडणीस, शिंदे, होळकर, भोसले आणि इतर सत्ताकेंद्रांमधील संघर्ष वाढल्याने केंद्रीय आर्थिक धोरणावर परिणाम झाला.

याच काळात इंग्रज ईस्ट इंडिया कंपनीचे आर्थिक सामर्थ्य झपाट्याने वाढत होते.

हा फरक अत्यंत महत्त्वाचा होता.

इंग्रजांकडे व्यापारातून मिळणारे उत्पन्न, समुद्री व्यापार, कर्ज उभारण्याची क्षमता आणि हळूहळू विकसित होत गेलेली केंद्रीकृत महसूलव्यवस्था होती. त्यामुळे दीर्घकाळ युद्ध चालवण्यासाठी त्यांच्याकडे तुलनेने अधिक स्थिर आर्थिक साधने उपलब्ध झाली.

मराठ्यांची अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषी महसूल आणि प्रादेशिक वसुलींवर आधारित होती; तर इंग्रजांनी व्यापार आणि आर्थिक संस्थांचा वापर करून आपल्या युद्धक्षमता वाढवल्या.

पुढे इंग्रजांनी भारतीय संस्थानांशी युद्ध करताना कर्ज, महसूल आणि व्यापारी नफ्याचा उपयोग लष्करी विस्तारासाठी केला. मराठ्यांना मात्र मोठ्या प्रमाणावर पारंपरिक महसूलव्यवस्थेवर अवलंबून राहावे लागले.

आणखी एक समस्या म्हणजे व्यापार आणि औद्योगिक विकासाचा तुलनेने मर्यादित विस्तार.

मराठा साम्राज्याच्या काही प्रदेशांत व्यापार आणि कारागिरी विकसित होती; पुणे, सातारा, नागपूर, इंदूर, बडोदा आणि इतर केंद्रे आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाची होती. मात्र संपूर्ण साम्राज्याला जोडणारी आधुनिक अर्थव्यवस्था आणि मोठ्या प्रमाणावर औद्योगिक उत्पादनाची व्यवस्था निर्माण झाली नाही.

त्यामुळे आधुनिक युद्धासाठी आवश्यक असलेली मोठ्या प्रमाणातील शस्त्रनिर्मिती, दारुगोळा, वाहतूक आणि आर्थिक पायाभूत व्यवस्था इंग्रजांच्या तुलनेत मर्यादित राहिली.

तरीही मराठ्यांच्या आर्थिक व्यवस्थेला पूर्णपणे अपयशी म्हणणे योग्य नाही. अठराव्या शतकात मराठ्यांनी विशाल प्रदेशातून महसूल मिळवून मोठ्या सैन्याचा खर्च अनेक दशके भागवला, ही स्वतःमध्ये मोठी आर्थिक क्षमता होती.

समस्या अशी होती की इतक्या विशाल राजकीय विस्तारासाठी आवश्यक असलेली स्थिर आणि केंद्रीकृत आर्थिक रचना त्या प्रमाणात विकसित झाली नाही.

मात्र मराठ्यांच्या अंतिम पराभवाचे कारण फक्त आर्थिक कमजोरी नव्हते. राजकीय मतभेद, सरदारांमधील स्पर्धा, लष्करी तंत्रातील बदल, इंग्रजांची मुत्सद्देगिरी, आधुनिक शस्त्रास्त्रे आणि बदलती आंतरराष्ट्रीय व्यापारव्यवस्था—या सर्व घटकांचा एकत्रित परिणाम झाला.

अखेरीस इ.स. १८१८ मध्ये पेशवाईचा अंत झाला आणि मराठा राजकीय सामर्थ्याचा मोठा टप्पा संपला.

म्हणून मराठ्यांच्या पराभवाकडे पाहताना एक महत्त्वाचा निष्कर्ष समोर येतो—

मराठ्यांकडे धाडसी सैन्य होते, विशाल प्रदेश होता आणि मोठी महसूल क्षमता होती; पण त्या शक्तीला दीर्घकाळ टिकवण्यासाठी आवश्यक असलेली एकसंध, स्थिर आणि आधुनिक आर्थिक व्यवस्था पूर्णपणे विकसित झाली नाही.

रणांगणावर तलवार जिंकू शकते; पण दीर्घकाळ चालणारे साम्राज्य टिकवण्यासाठी मजबूत अर्थव्यवस्था, नियमित महसूल, केंद्रीकृत आर्थिक नियोजन आणि युद्धासाठी सक्षम पुरवठा व्यवस्था तितकीच आवश्यक असते.

याच कारणामुळे मराठा साम्राज्याचा आर्थिक इतिहास हा त्यांच्या विजयाइतकाच त्यांच्या अंतिम पराभवाचे कारण समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो.