चकसानचे युद्ध – इस्माईल बेगचा पराभव..!!

 

चकसानचे युद्ध – इस्माईल बेगचा पराभव..!!

लालसोटच्या मोहिमेनंतर निर्माण झालेल्या कठीण परिस्थितीनंतर उत्तर भारतात मराठा साम्राज्याचा दबदबा पुन्हा प्रस्थापित करणारे आणि महादजी शिंदे यांच्या कारकिर्दीतील अत्यंत निर्णायक युद्ध म्हणजे चकसानचे युद्ध होय. २१ एप्रिल १७८८ रोजी झालेल्या या युद्धात महादजी शिंदे यांनी आपल्या कुशल लष्करी डावपेचांनी शत्रूची अभेद्य वाटणारी आघाडी मोडून काढली.

लालसोटनंतर इस्माईल बेग हा मराठ्यांचा प्रमुख शत्रू बनला होता. त्याने आग्र्यावर आक्रमण करून शहर ताब्यात घेतले तसेच किल्लेदार लखबादादा यांचा वाडा व मालमत्ता जाळून उद्ध्वस्त केली. या घटनेनंतर त्याला धडा शिकवण्यासाठी महादजी शिंदे यांनी मोठी मोहीम उभारली. या मोहिमेची जबाबदारी जीवबादादा, रायाजी पाटील, बाबुजी जनार्दन, डी. बॉयने, खंडेराव हरी आणि लिस्टनो यांच्यावर सोपवण्यात आली. मराठ्यांच्या तोफखान्याची धुरा राणेखानकडे होती. या युद्धात जाट राजा राणा रणजितसिंग मराठ्यांच्या मदतीला उभा राहिला, तर इस्माईल बेगच्या बाजूने गुलाम कादीर आपल्या सैन्यासह उतरला.

सुरुवातीला गुलाम कादीरने राणा रणजितसिंगवर मात केली; मात्र महादजींनी तातडीने कुमक पाठवून जाटांची बाजू सावरली. अखेर २१ एप्रिल १७८८ रोजी चकसान गावाजवळ भीषण युद्धाला सुरुवात झाली. सुमारे सहा घटका चाललेल्या या लढाईत दोन्ही बाजूंनी तोफांचा प्रचंड मारा झाला. एका आघाडीवर गुलाम कादीर जाटांवर दबाव आणत होता, तर दुसऱ्या आघाडीवर डी. बॉयनेने इस्माईल बेगच्या फौजेची दाणादाण उडवली. मुस्लिम सरदारांनी राणा रणजितसिंगला मराठ्यांपासून दूर करण्याचे अनेक प्रयत्न केले, परंतु तो महादजी शिंदे यांच्याशी अखेरपर्यंत निष्ठावान राहिला.

या युद्धात महादजी शिंदे यांनी केवळ पराक्रमच नव्हे, तर अप्रतिम रणनीतीही दाखवून दिली. शत्रूची फळी विस्कळीत करण्यासाठी राणेखानमार्फत पंजाबातील शिखांना रोहिल्यांच्या दुआब प्रदेशावर हल्ले करण्यास प्रवृत्त करण्यात आले. स्वतःच्या प्रदेशावर संकट ओढवल्याने गुलाम कादीरला युद्धभूमी सोडून परतावे लागले. महादजींचा हा डाव पूर्णपणे यशस्वी ठरला आणि इस्माईल बेग एकटा पडला.

चकसानच्या युद्धानंतर मराठ्यांनी इस्माईल बेगचा यमुनेच्या काठी पाठलाग केला. १८ जून १७८८ रोजी झालेल्या पुढील लढाईत त्याचा दारुण पराभव झाला आणि त्याला जीव वाचवण्यासाठी रणांगणातून पळ काढावा लागला.

गुलाम कादीरविरुद्ध शिखांची मिळालेली मदत ही योगायोग नव्हती. ती महादजी शिंदे यांच्या दूरदृष्टी आणि मुत्सद्देगिरीचे फलित होते. त्यांनी यापूर्वीच आपले सरदार अंबुजी इंगळे यांना पानिपतच्या पलीकडे पाठवून बघेलसिंग यांच्याशी संपर्क साधला होता आणि आवश्यक वेळी शिखांची मदत मिळेल अशी व्यवस्था केली होती. याचा स्पष्ट उल्लेख २८ फेब्रुवारी १७८७ रोजी कीर्कपॅट्रिक यांनी लॉर्ड कॉर्नवॉलिस यांना लिहिलेल्या पत्रात आढळतो.

या ऐतिहासिक विजयात शत्रूपक्षाची मोठी जीवितहानी झाली, मराठ्यांना मोठ्या प्रमाणावर लूट मिळाली आणि उत्तर भारतातील मराठा साम्राज्याचा प्रभाव पुन्हा दृढ झाला. चकसानचे युद्ध हे महादजी शिंदे यांच्या लष्करी कौशल्य, दूरदृष्टी आणि मुत्सद्देगिरीचे एक तेजस्वी उदाहरण म्हणून इतिहासात अजरामर आहे.

संदर्भ :

अलिजाह बहाद्दर महादजी शिंदे – पी. एन. शिंदे

पृष्ठ क्रमांक ३९४,३९५

#महादजी_बाबा #द_ग्रेट_मराठा #चकसानचे_युद्ध #इतिहासकर्ते