मानाजी मोरे, गंगाधरपंत, वासुदेवपंत आणि रावजी सोमनाथ या बड्या कारभाऱ्यांना शंभूराजांनी कैद केले...

 २९ ऑक्टोबर १६८४ रोजी या कटात सामील असणारे

मानाजी मोरे, गंगाधरपंत, वासुदेवपंत आणि रावजी सोमनाथ या बड्या कारभाऱ्यांना शंभूराजांनी कैद केले...

जय भवानी...

जय शिवाजी..

जय संभाजीराजे..

२९ ऑक्टोबर १६८४ रोजी छत्रपती संभाजी महाराजांना जीवे मारण्याचा आणि स्वराज्याविरुद्ध फितुरी करण्याचा कट रचल्याच्या आरोपावरून मानाजी मोरे, गंगाधरपंत, वासुदेवपंत आणि राहुजी (रावजी) सोमनाथ या बड्या कारभाऱ्यांना कैद करण्यात आले होते. ऐतिहासिक 'जेधे शकावली' मध्ये या घटनेची स्पष्ट नोंद असून मराठा साम्राज्याच्या इतिहासातील हा एक अत्यंत संवेदनशील आणि महत्त्वाचा कालखंड मानला जातो...

१. अष्टप्रधान आणि कारभाऱ्यांमधील असंतोष:

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या निधनानंतर (१६८०), सोयराबाई आणि काही ज्येष्ठ अष्टप्रधान मंडळातील मंत्र्यांनी संभाजी महाराजांऐवजी त्यांचे धाकटे भाऊ राजाराम महाराज यांना गादीवर बसवण्याचा प्रयत्न केला होता. संभाजी महाराजांनी हा कट उधळून लावला आणि ते छत्रपती झाले. गादीवर आल्यानंतर संभाजी महाराजांनी प्रशासकीय बाबींमध्ये आणि राजकारणात जुन्या कारभाऱ्यांपेक्षा आपले अत्यंत विश्वासू कवी कलश यांना महत्त्वाचे स्थान दिले. यामुळे शिवकाळातील अनेक जुने ज्येष्ठ कारभारी, देशमुख आणि अष्टप्रधान यांच्या मनात संभाजी महाराज आणि प्रामुख्याने कवी कलश यांच्याविषयी प्रचंड असंतोष आणि असूया निर्माण झाली होती...

२. औरंगजेबाचे कारस्थान आणि फितुरीचे जाळे:

१६८१ च्या सुमारास औरंगजेबाचा बंडखोर मुलगा शाहजादा अकबर संभाजी महाराजांना येऊन मिळाला. औरंगजेब स्वतः अफाट मुघल फौज घेऊन दक्षिणेत उतरला होता. मराठ्यांना सर्व बाजूंनी घेरण्याचा मुघलांचा प्रयत्न होता. अशा युद्धजन्य परिस्थितीत, अंतर्गत विरोधकांनी (ज्यामध्ये अनाजी दत्तो, सोयराबाईंचे काही जवळचे नातेवाईक आणि इतर कारभारी सामील होते) संभाजी महाराजांना कैदेत टाकण्याचा किंवा विषप्रयोग करून मारण्याचा पहिला मोठा कट रचला. हा कट संभाजी महाराजांनी मोडून काढला आणि त्यात प्रमुख असणाऱ्यांना हत्तीच्या पायी देऊन शिक्षा केली.

परंतु, या कारवाईनंतरही अंतर्गत गुप्त कारस्थाने पूर्णपणे थांबली नव्हती. कारभाऱ्यांमधील एक गट मुघल छत्रछायेखाली जाण्यास किंवा संभाजी महाराजांचे अधिकार कमी करण्यास उत्सुक होता...

३. १६८४ चा गुप्त कट आणि अटक

१६८४ च्या उत्तरार्धात स्वराज्यावर मुघलांचे संकट अधिक गडद झाले होते. याच काळात रायगडावर आणि स्वराज्याच्या अंतर्गत वर्तुळात पुन्हा एक मोठा कट शिजत असल्याची गुप्त माहिती संभाजी महाराजांच्या गुप्तहेर खात्याला मिळाली.

या कटामध्ये खालील प्रमुख व्यक्तींचे नाव समोर आले:

• मानाजी मोरे: जे स्वराज्यातील एक मोठे आणि नामांकित सरदार होते.

• गंगाधरपंत आणि वासुदेवपंत: जे प्रशासनातील अनुभवी मुत्सदी होते.

• राहुजी (रावजी) सोमनाथ: जे शिवकाळापासूनचे एक ज्येष्ठ कारभारी होते.

या सर्व बड्या आसामींनी एकत्र येऊन छत्रपती संभाजी महाराजांच्या विरोधात आणि स्वराज्याला हानी पोहोचवणारी एक गुप्त बैठक घेतली होती. या फितुरीची भणक लागताच, कोणतीही दयामाया न दाखवता २९ ऑक्टोबर १६८४ (कार्तिक शुद्ध द्वितीया) रोजी संभाजी महाराजांनी तातडीने आदेश काढून या चारही प्रमुख नेत्यांना साखळदंडात जकडून कैद केले...