धार पवार घराण्याचा इतिहास

धारपवार : धारच्या परमार परंपरेपासून कोकणातील विश्वासराव घराण्यापर्यंत

धारपूर्व परंपरेपासून निगडी–केळवलीपर्यंतचा प्रवास, स्वराज्याशी नाते आणि पवार-ठोसर घराण्याचा इतिहास

विनोदस्तंभ !

सहज मनातलं...

विनोद सत्यवती मनोहर पवार 

पत्रकार, मंदिर व इतिहास अभ्यासक 

राजापूर - ४१६७०२ 

9763720124

महाराष्ट्राच्या इतिहासात अनेक घराणी केवळ आडनावापुरती मर्यादित राहिली नाहीत, तर त्यांच्या पराक्रमाने, सरदारकीने, वतनव्यवस्थेने आणि राजकीय सहभागाने इतिहासाच्या पानांवर आपली स्वतंत्र छाप उमटवली. अशाच घराण्यांपैकी एक म्हणजे धारपवार.

‘धारपवार’ हे नावच त्यांच्या ऐतिहासिक मुळांकडे निर्देश करणारे मानले जाते. मात्र या घराण्याचा इतिहास केवळ धारपासून सुरू होत नाही. धारपूर्व काळातील परमार परंपरा, माळव्याचा इतिहास, परमारांच्या विविध शाखा आणि त्यातून पुढे पवार म्हणून ओळख निर्माण झालेल्या शाखा यांचा मागोवा घेतल्याशिवाय धारपवार घराण्याचा इतिहास पूर्ण होत नाही.

मध्य भारतातील धार ही प्राचीन नगरी परमार राजवंशाची राजधानी होती. महाराष्ट्रातील पवार घराण्यांनी स्वतःला धारच्या परमार राजवंशाशी जोडलेली परंपरा जपली आहे. मराठी विश्वकोशातही पवारांना धारच्या परमारांचे वंशज मानण्याची पवार घराण्याची परंपरागत भावना होती, असे स्पष्ट केले आहे.

धारपूर्व इतिहास : परमारांची प्राचीन परंपरा

परमार घराण्याचा इतिहास धार नगरीच्या आधीच्या काळापर्यंत जातो. मराठी विश्वकोशातील परमार घराणे या नोंदीनुसार परमार हे प्रसिद्ध राजपूत घराणे असून त्यांना चार राजपूत अग्निकुलांपैकी एक मानण्याची परंपरा आहे. मात्र परमारांचा अग्निकुंडातून जन्म झाल्याची कथा त्यांच्या आरंभीच्या कोरीव लेखांत आढळत नाही; ही कल्पना पद्मगुप्ताच्या ‘नवसाहसांकचरित’ या ग्रंथात प्रथम स्पष्टपणे आढळते. त्यामुळे अग्निकुलाची परंपरा आणि ऐतिहासिक पुरावे यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक ठरते.

परमारांचा ऐतिहासिक उदय उपेंद्र किंवा कृष्णराज या पुरुषापासून झाल्याचे मराठी विश्वकोश नमूद करतो. तो राष्ट्रकूट सम्राट तिसरा गोविंद याचा मांडलिक म्हणून नवव्या शतकाच्या आरंभी उदयास आला. गोविंदाने माळवा जिंकल्यानंतर उपेंद्राची तेथे मांडलिक म्हणून स्थापना केली असावी, असा इतिहासकारांचा अंदाज आहे.

उपेंद्रानंतरच्या काही पिढ्यांची माहिती अत्यल्प आहे. त्यानंतर दुसरा वैरिसिंह याने राष्ट्रकूटांच्या साहाय्याने माळवा पुन्हा जिंकून घेतला आणि धारा म्हणजेच आजची धार येथे आपली गादी स्थापन केली. याच टप्प्यावर परमारांच्या इतिहासात धार या नगरीचे महत्त्व निर्णायकपणे वाढले.

म्हणजेच परमार → माळवा → धारा/धार असा राजकीय प्रवास हा पवारांच्या पुढील इतिहासाची पार्श्वभूमी ठरतो.

सीयक, मुंज आणि भोज : परमारांचे राजवैभव

दुसऱ्या वैरिसिंहानंतर त्याचा पुत्र दुसरा सीयक किंवा श्रीहर्ष याने राष्ट्रकूटांचे वर्चस्व झुगारून स्वतःचे सामर्थ्य वाढविले. नर्मदेच्या काठी राष्ट्रकूट नृपती खोट्टिगाचा पराभव करून त्याने राष्ट्रकूट राजधानी मान्यखेटवर स्वारी केली आणि दक्षिणेस गोदावरीपर्यंतचा प्रदेश आपल्या प्रभावाखाली आणला.

सीयकाचा पुत्र मुंज हा परमार इतिहासातील पराक्रमी आणि विद्वान राजा ठरला. त्याने कलचुरी, गुहिलोत, चाहमान आणि गुजरातच्या चालुक्यांशी संघर्ष केला. मात्र चालुक्य राजा तैलप दुसरा याच्याविरुद्धच्या मोहिमेत त्याचा पराभव झाला आणि सु. ९९३ मध्ये त्याचा अंत झाला.

मुंजानंतर त्याचा भाऊ सिंधुराज गादीवर आला. त्याने चालुक्यांचा पराभव करून परमारांचा प्रभाव पुन्हा वाढविला. त्याच्या पश्चात आलेला राजा भोज हा परमार इतिहासातील सर्वांत प्रसिद्ध राजांपैकी एक ठरला.

राजा भोजाच्या काळात धार ही केवळ राजकीय राजधानी राहिली नाही, तर विद्या, साहित्य, स्थापत्य, तत्त्वज्ञान आणि संस्कृतीचे केंद्र बनली. भोज स्वतः विद्वान होता आणि त्याच्या दरबारात अनेक कवी व पंडितांना आश्रय मिळाला. भोजाशी संबंधित भोजशाळा, सरस्वतीची मूर्ती आणि स्थापत्य अवशेष आजही धारच्या परमार वैभवाची साक्ष देतात.

राजा भोजाचा मृत्यू सु. १०५५ मध्ये झाला. त्यानंतर परमारांच्या सामर्थ्यावर हळूहळू आघात होत गेले. पुढील काही शतकांत चालुक्य, यादव, वाघेल आणि मुस्लिम सत्तांच्या आक्रमणांमुळे माळव्यावरील परमार सत्ता कमकुवत होत गेली. अखेरीस इ.स. १३०५ मध्ये अलाउद्दीन खिलजीच्या स्वारीत परमार नृपती महलकदेवाचा पराभव झाला आणि माळवा दिल्ली सल्तनतीच्या ताब्यात गेला.

याच राजकीय उलथापालथीच्या पार्श्वभूमीवर परमार घराण्याच्या विविध शाखा वेगवेगळ्या प्रदेशांत पसरल्या.

परमार ते पवार : नावातील बदलाची परंपरा

परमार आणि पवार यांचे नाते सांगताना एक महत्त्वाची बाब लक्षात घ्यावी लागते. ‘परमार’चा अपभ्रंश ‘पवार’, ‘पंवार’, ‘पंवार’ असा झाला, अशी पवार समाजातील परंपरा आहे. पुढे धार वरून धारपवार म्हणून संबोधित झाले . 

पवार घराण्याची धारच्या परमारांशी वंशपरंपरा असल्याची भावना मराठी विश्वकोशात स्पष्टपणे नोंदवली आहे. त्याच वेळी विश्वकोश पवारांच्या ऐतिहासिक शाखांचा मागोवा घेताना शिवकालीन कृष्णाजी पवार याला महत्त्व देतो.

या परंपरेमुळे धार आणि पवार हे शब्द पुढे एकमेकांशी घट्ट जोडले गेले आणि धार पवार किंवा धारपवार ही ओळख महाराष्ट्रात रूढ झाली.

धार ते महाराष्ट्र : एका घराण्याच्या स्थलांतराची कहाणी

धारच्या परमार-पवार परंपरेतून पुढे महाराष्ट्रात आलेल्या एका महत्त्वाच्या शाखेचा इतिहास दत्तात्रय बाळकृष्ण करकरे यांच्या मराठ्यांचा इतिहास, भाग ४ या ग्रंथात दिला आहे.

या ग्रंथातील नोंदीनुसार बिजोली घराण्यातील शंभूसिंग हा पराक्रमी पुरुष नर्मदा ओलांडून दक्षिणेत आला आणि अहमदनगरजवळील सुपे येथे वास्तव्य करू लागला. पुढे दळवी उपनावाच्या एका मराठा सरदाराने शंभूसिंगाला ठार केले. त्याचा मुलगा कृष्णाजी त्यावेळी अज्ञान होता. पुढे त्याच्या आईने त्याला शिवाजी महाराजांच्या भेटीस नेले आणि तेथून त्याच्या उत्कर्षाला सुरुवात झाली. मुद्रित पृ. ८; डिजिटल प्रत पान १९.

ही नोंद धारपवारांच्या इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाची कडी आहे.

शंभूसिंगपासून कृष्णाजीपर्यंत

शंभूसिंगाच्या मृत्यूनंतर त्याचा पुत्र कृष्णाजी पवार शिवाजी महाराजांच्या संपर्कात आला. पुढे त्याच्या घराण्याचा स्वराज्याशी संबंध दृढ झाला.

कृष्णाजीच्या पुढील पिढीतील बुबाजी पवार याने छत्रपती राजाराम महाराजांच्या काळात मोगलांविरुद्धच्या संघर्षात सहभाग घेतला. त्याच्या पराक्रमाबद्दल राजाराम महाराजांनी त्याला ‘सेनासप्तसहस्र’ हा किताब दिल्याचा उल्लेख करकरे यांच्या ग्रंथात आहे. पुढे पवार घराण्याच्या विविध शाखांनी माळवा, धार, देवास आणि महाराष्ट्रातील अन्य भागांत आपली राजकीय व लष्करी उपस्थिती निर्माण केली.

मराठी विश्वकोशातील पवार घराण्याच्या नोंदीतही कृष्णाजी हा शिवकालीन मूळ पुरुष मानला असून त्याचे मूळ गाव अहमदनगर जिल्ह्यातील सुपे असल्याचे नमूद केले आहे. शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात त्याने तुकडीचे नेतृत्व केले आणि अफझलखानाविरुद्धच्या संघर्षात सहभाग घेतल्याची नोंद आहे.

निगडीहून कोकणात : केळवलीच्या दिशेने पवारांची वाटचाल

पवार घराण्याच्या या व्यापक इतिहासातून पुढे कोकणातील धारपवार शाखांचा इतिहास समोर येतो. केळवली येथील धारपवार घराण्याच्या मुखोद्गत परंपरेनुसार, या घराण्याची एक शाखा सातारा जिल्ह्यातील निगडी येथून कोकणात स्थलांतरित होऊन केळवली येथे आली.

केळवली हे या पवार घराण्याचे वतन गाव असल्याची घराण्याची परंपरा आहे. त्यामुळे केळवलीशी या घराण्याचे नाते केवळ वास्तव्यापुरते मर्यादित नव्हते; गावच्या कारभाराशी, वतनहक्काशी आणि सामाजिक प्रतिष्ठेशीही ते जोडलेले होते. आजही येथील पवारांना पाटील म्हणून संबोधले जाते . 

आजही केळवली येथे धारपवार कुटुंबांची मोठी वस्ती आढळते. ९ डिसेंबर २०२३ रोजी केळवली येथे झालेल्या धारपवार बांधवांच्या मेळाव्याबाबत प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तातही केळवलीतील धारपवार कुटुंबांचा उल्लेख आढळतो. त्या मेळाव्यात पवार घराण्याचा इतिहास तसेच पवार-ठोसर परंपरेविषयी माहिती मांडण्यात आली होती.

एका वादातून मूळ पुरुषाचा अंत

केळवलीत स्थायिक झालेल्या या पवार शाखेच्या इतिहासात एक अत्यंत हृदयस्पर्शी घटना मुखोद्गत परंपरेत सांगितली जाते.

गावातील एका वादातून या शाखेच्या मूळ पुरुषाला आपला जीव गमवावा लागला.

त्या वेळी त्याची पत्नी गरोदर होती.

पतीच्या मृत्यूनंतर तिच्या जीवाला धोका निर्माण होऊ नये आणि गर्भातील अपत्य सुरक्षित राहावे, या हेतूने केळवलीतील व्यापारी रोग्ये यांनी त्या गर्भवती स्त्रीला कोल्हापूर संस्थानच्या प्रदेशात आश्रयासाठी नेले, अशी घराण्याची परंपरा सांगते.

एका बाजूला घराण्याचा मूळ पुरुष काळाच्या पडद्याआड गेला होता; तर दुसऱ्या बाजूला त्याच्या उदरातील अपत्यच पुढे या घराण्याची वंशपरंपरा पुढे नेणार होते.

जंगलात हरवलेले महालक्ष्मीचे देवस्थान

केळवलीत येऊन स्थायिक झालेल्या या मूळ पुरुषाने महालक्ष्मीचे देवस्थान निर्माण केले, अशी घराण्याची परंपरा आहे.

मात्र मूळ पुरुषाच्या अकाली मृत्यूनंतर आणि पुढे घराण्याची परिस्थिती बदलल्याने हे देवस्थान हळूहळू दुर्लक्षित झाले. कालांतराने देवस्थानाभोवती जंगल वाढले, पालापाचोळा साचला आणि मंदिर जणू निसर्गाच्या कुशीत लुप्त झाले.

याच कारणामुळे या प्राचीन देवस्थानाला आजही ‘भंगल्या वसाचे देवस्थान’ म्हणून ओळखले जाते, अशी केळवलीतील धारपवार घराण्याची स्थानिक परंपरा आहे.

पुढे कोल्हापूर येथे गेलेल्या त्या पवारांच्या धर्मपत्नीला पुत्र झाला. हा मुलगा सज्ञान झाल्यानंतर रोग्ये यांनी त्याला पुन्हा केळवलीत आणले, अशी घराण्यातील परंपरा सांगते. त्याच्या वाटणीला आलेल्या गावाचा कारभार त्याने पुढे हाती घेतला.

खोतकी-पाटीलकीचा वाद आणि ‘पवार’ असल्याचा प्रश्न

केळवलीत परतल्यानंतरही या घराण्याच्या वाट्याला शांतता आली नाही.

खोतकी आणि पाटीलकीच्या अधिकारावरून वाद निर्माण झाला. या वादात त्या घराण्याच्या पवार असण्यावरच प्रश्नचिन्ह उपस्थित करण्यात आले.

वाद पुढे तत्कालीन राजसत्तेकडे गेला.

त्यावेळी पवारांनी आपणच पवार असल्याचे ठोस पुरावे सादर करावेत, असा आदेश झाल्याचे घराण्याच्या मुखोद्गत इतिहासात सांगितले जाते.

पवारांनी आपल्या घराण्याची ओळख सिद्ध करणारे पुरावे सादर केले. त्या पुराव्यांच्या आधारे तत्कालीन राजसत्तेने हेच घराणे ठोस पवार असल्याचा निर्वाळा दिला, अशी घराण्याची परंपरा आहे.

यातूनच पुढे ‘ठोस पवार’ ही ओळख प्रचलित झाली आणि कालांतराने बोलचालीत ‘ठोसर पवार’ असे नाव रूढ झाले, अशी या घराण्याची पिढीजात सांगितलेली इतिहासकथा आहे.

आज केळवलीतील या घराण्याच्या इतिहासात पवार-ठोसर हे नाव म्हणूनच महत्त्वाचे ठरते.

२०२३ मध्ये केळवली येथे झालेल्या धारपवार बांधवांच्या मेळाव्यातही पवार-ठोसर याबाबतचा इतिहास मांडण्यात आला होता आणि मूळ पवार ठोसर कसे झाले, याची माहिती बांधवांसमोर ठेवण्यात आल्याचे समकालीन वृत्तात नमूद आहे.

‘विश्वासराव’ ही केवळ उपाधी नव्हे, तर इतिहासाची ओळख

धारपवारांच्या इतिहासात ‘विश्वासराव’ हे नाव विशेषत्वाने आढळते. शिवकालीन पवार घराण्याच्या काही शाखांना हे पद किंवा किताब प्राप्त झाल्याच्या परंपरा आहेत.

राजापूर आणि कोकणाशी संबंधित धारपवारांच्या शाखेबाबत उपलब्ध दुय्यम साधनांमध्ये झर्ये, कुरंग, कोंडगे आदी ठिकाणांचा उल्लेख आढळतो. काही नोंदींमध्ये या शाखेला ‘विश्वासराव’ घराणे म्हणून ओळखले असल्याचे नमूद केले आहे. मात्र या स्थानिक वंशपरंपरांच्या प्रत्येक दाव्याला स्वतंत्र प्राथमिक कागदपत्रांची जोड देणे आवश्यक आहे.

याच संदर्भामुळे राजापूर तालुक्याचा धारपवार इतिहास व्यापक मराठा इतिहासापासून वेगळा करता येत नाही.

कुलदैवत : गडकालिका माता

धारपवारांच्या धार्मिक परंपरेत श्री गडकालिका माता यांना कुलदैवताचे स्थान असल्याचे उपलब्ध धारपवार परंपरेतील नोंदींवरून दिसते.

धारपवार बांधवांच्या विविध कार्यक्रमांत कुलदेवता गडकालिका माता यांच्या प्रतिमेचे पूजन करण्यात येते. त्यामुळे घराण्याच्या इतिहासात कुलदैवताची परंपरा ही केवळ धार्मिक बाब न राहता घराण्याला एकत्र बांधणारी सांस्कृतिक कडी ठरते.

धारपवारांच्या कुलदैवत दर्शन यात्रांचे आयोजनही धार पवार चॅरिटेबल संस्थेच्या माध्यमातून झाल्याची नोंद आहे.

म्हणूनच धारपवारांच्या घराण्याचा इतिहास केवळ तलवार, वतन आणि गावकारभाराचा इतिहास नाही; कुलदैवताशी असलेली श्रद्धेची नाळही या इतिहासाचा महत्त्वाचा भाग आहे.

गोत्र आणि देवक

पवार-परमार कुळाबाबत उपलब्ध पारंपरिक कुळ-गोत्र याद्यांमध्ये वसिष्ठ गोत्र असा उल्लेख आढळतो. पवारांसाठी कळंब किंवा धारेची तलवार अशी देवकाची नोंद काही कुळपरंपरा-सूचीमध्ये करण्यात आली आहे.

धारपवार बांधवांच्या मेळाव्यांमध्येही कुळ, गोत्र आणि देवक याबाबत असलेली तफावत दूर करण्याची गरज व्यक्त करण्यात आली होती. उपलब्ध पवार-परमार परंपरेनुसार मात्र वसिष्ठ गोत्र आणि धारेची तलवार हे देवक यांचा उल्लेख आढळतो.

स्वराज्याशी नाते

धारपवार घराण्याच्या इतिहासातील सर्वांत महत्त्वाचा पैलू म्हणजे स्वराज्याशी जोडलेले त्यांचे योगदान.

शिवाजी महाराजांच्या काळात कृष्णाजी पवारांच्या घराण्याचा स्वराज्याशी संबंध आल्याचा उल्लेख जुन्या मराठी इतिहासग्रंथांत आढळतो. पुढे राजाराम महाराजांच्या काळात पवार घराण्यातील बुवाजीसह विविध पुरुषांनी मोगलांविरुद्धच्या संघर्षात सहभाग घेतल्याचे उल्लेख आढळतात. त्यानंतर पवारांच्या विविध शाखांनी पेशवाईच्या काळात उत्तर भारतातील मराठा मोहिमांतही सहभाग घेतला.

माळव्याच्या राजकारणात पवार, शिंदे आणि होळकर हे तीन प्रमुख मराठा घटक बनले. धारचा प्रदेश आनंदरावाकडे तर देवासचा प्रदेश तुकोजी व जिवाजी यांच्या वाट्याला गेला. तुकोजी हा देवासच्या थोरल्या पातीचा संस्थापक तर जिवाजी हा धाकट्या पातीचा संस्थापक झाला, अशी नोंद मराठी विश्वकोशात आहे.

म्हणजेच धारपवारांचा इतिहास हा एका कुटुंबाचा इतिहास न राहता मराठा साम्राज्याच्या उत्तर भारतातील विस्ताराशी जोडलेला इतिहास ठरतो.

धारपवार आणि कोकण : एक वेगळी शाखा

महाराष्ट्रात पवार घराण्याच्या अनेक शाखा निर्माण झाल्या. काही शाखांना त्यांच्या वतनाच्या गावावरून, काहींना पदवीवरून, तर काहींना त्यांच्या कामगिरीवरून वेगवेगळी उपनावे मिळाली.

कोकणातील धारपवारांच्या शाखांबाबत उपलब्ध सामाजिक-ऐतिहासिक नोंदींमध्ये सावंत, विश्वासराव, दळवी, पंडित, बणे, गुढेकर, घोसाळकर अशा विविध नावांचा उल्लेख आढळतो. 

राजापूरच्या भूमीत धारपवारांची पाळेमुळे

राजापूर तालुका हा कोकणातील अनेक ऐतिहासिक घराण्यांच्या वसाहतींचे केंद्र राहिला आहे. उपलब्ध नोंदींमध्ये राजापूर परिसरातील धारपवारांच्या वास्तव्याचा उल्लेख आढळतो.

आजही राजापूर तालुक्यातील केळवली येथे धारपवार कुटुंबांची मोठी वस्ती असल्याचे स्थानिक वृत्तांत नमूद करतात. केळवलीतील श्री देवी महालक्ष्मी मंदिरात धारपवार बांधवांचा मेळावा आयोजित करण्यात आला होता. त्या वेळी पवार घराण्याची उत्पत्ती, त्यांचा इतिहास, विविध शाखा आणि पवार-ठोसर परंपरेविषयी माहिती मांडण्यात आली होती.

केळवलीतील महालक्ष्मीचे देवस्थान आणि धारपवार घराणे यांचे नातेही यामुळे विशेष ठरते. घराण्याच्या मुखोद्गत इतिहासात या देवस्थानाचा संबंध केळवलीत आलेल्या मूळ पुरुषाशी जोडला जातो. काळाच्या ओघात जंगलात लुप्त झालेले हे देवस्थान आजही ‘भंगल्या वसाचे देवस्थान’ म्हणून स्मरणात राहिले आहे.

यावरून एक गोष्ट स्पष्ट होते—धारपवारांचा इतिहास हा केवळ मध्य भारतातील धार किंवा मराठा सरदारकीपुरता मर्यादित नाही; त्याची एक जिवंत सामाजिक-सांस्कृतिक परंपरा आजही राजापूरच्या गावांमध्ये टिकून आहे.

आजच्या काळातील धारपवार

इतिहास केवळ जुन्या लढायांच्या स्मृती जपण्यासाठी नसतो. इतिहासातून वर्तमानाला दिशा मिळावी, यासाठी त्याचा उपयोग झाला पाहिजे. याच भावनेतून क्षत्रिय धारपवार चॅरिटेबल संस्था कार्यरत आहे . या संस्थेचे संकेतस्थळ आहे. संस्थेची स्थापना १० मार्च २०२२ रोजी झाल्याचे तेथे दिले असून सामाजिक व धर्मादाय उपक्रमांवर भर असल्याचे नमूद आहे.

राजापूर, रत्नागिरी आणि परिसरात संस्थेच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक साहित्य वाटप, गुणवंत विद्यार्थ्यांचा गौरव आणि बांधव मेळावे अशा उपक्रमांचे आयोजन झाल्याच्या नोंदीही प्रसिद्ध झाल्या आहेत.

विशेष म्हणजे, केळवली आणि पाचल परिसरातील धारपवार बांधवांच्या मेळाव्यांत कुळ, गोत्र, देवक आणि घराण्याचा इतिहास याबाबतची माहिती संकलित करण्याची गरज व्यक्त करण्यात आली होती. ही बाब भविष्यातील इतिहास संशोधनासाठी महत्त्वाची आहे.

उपलब्ध प्रमाणांवरून एवढे निश्चितपणे म्हणता येते की पवार हे महाराष्ट्रातील महत्त्वाचे मराठा सरदार घराणे होते; शिवकालापासून त्यांचा लष्करी व राजकीय इतिहास दिसतो; पुढे पवारांच्या शाखांनी माळवा, धार आणि देवास येथे सत्ता प्रस्थापित केली; आणि कोकणातही त्यांच्या विविध शाखा स्थायिक झाल्या.

धारपवारांचा इतिहास ही केवळ एका आडनावाची कहाणी नाही; तो प्राचीन परमार परंपरेपासून धारच्या राजवैभवापर्यंत, धारच्या परंपरेपासून महाराष्ट्राच्या स्वराज्यापर्यंत आणि तेथून कोकणातील राजापूरच्या मातीपर्यंत आलेल्या एका दीर्घ ऐतिहासिक प्रवासाची कहाणी आहे.

.......... 

काही शिलालेख - 

     भांडकचा शिलालेख आणि “धर्माचे राये पवार”

हा शिलालेख भांडक (Bhandak), ता. चांदा/वरोरा परिसर, तत्कालीन चांदा जिल्हा आणि आजचा चंद्रपूर जिल्हा, महाराष्ट्र येथे आढळलेला प्राचीन दगडी लेख आहे. भांडक हे चंद्रपूरच्या वायव्येस सुमारे १६ मैलांवर असल्याची नोंद Epigraphia Indica मध्ये आहे. या लेखाचा संबंध नाग-नारायण मंदिराच्या जीर्णोद्धाराशी आहे. 

या लेखाच्या वाचनात “धर्माचे राए पवार” असा अत्यंत महत्त्वाचा उल्लेख आढळतो. जुन्या मराठीतील या वाक्याचा साधा अर्थ — “धर्माचे राजे पवार”, म्हणजे धार्मिक कार्य करणारे/धर्मसंरक्षक पवार राजे — असा घेतला जातो.

उपलब्ध जुन्या मराठीच्या अभ्यासग्रंथात शिलालेखातील ओळ अशी दिली आहे :

“… श्रीनारायण : प्रतिरूप : चांगनाका सुते : तिज्या

जाणानुभू : तेणे प्रतिष्टा केली : धर्माचे राए पवार : कीर्ती …” 

येथे “धर्माचे राए पवार” हा उल्लेख विशेष लक्षवेधी आहे. म्हणजे पवार हे केवळ एखाद्या व्यक्तीचे आडनाव म्हणून नव्हे, तर त्या काळातील राजकीय/सामाजिक प्रतिष्ठेच्या व्यक्ती किंवा सत्ताधारी घराण्याशी संबंधित बिरुदात्मक उल्लेख म्हणून दिसतात.  Epigraphia Indica मधील पुढील संशोधनातही भांडक परिसरात परमार शाखेचे राज्य अस्तित्वात असल्याचे नमूद केले आहे. 

या शिलालेखाची तारीख — एक महत्त्वाची दुरुस्ती

    काही जुन्या वाचनांत या लेखाची तारीख शक १०६८ (इ.स. ११४६) अशी दिली गेली आहे. परंतु नंतरच्या विद्वानांच्या अभ्यासात या शिलालेखाच्या वाचनाबाबत आणि दिनांकनाबाबत मतभेद आहेत. एका अभ्यासानुसार डॉ. तुळपुळे यांनी तिथी, संवत्सर आणि ग्रहस्थितीच्या आधारे १५ नोव्हेंबर ११४६ अशी तारीख सुचवली आहे; तर पूर्वी रायबहादूर हिरालाल यांनी शक १३०८ (इ.स. १३८६) असे वाचन केले होते. त्यामुळे आपल्या संशोधनलेखात “इ.स. ११४६ असे तुळपुळे यांचे वाचन; मात्र दिनांकनाबाबत पूर्वी वेगळे वाचन झाले आहे” 

अर्बुदागिरीशी परमारांचा संबंध — थेट शिलालेखीय पुरावा

     महत्त्वाचा पुरावा म्हणजे पाणाहेरा (Pāṇāhēra) शिलालेख, जो Epigraphia Indica, Vol. XXI, No. 9, pp. 61–63 मध्ये प्रसिद्ध झाला आहे.

हा लेख बांसवाडा संस्थानातील पाणाहेरा येथील मंडलेश्वर महादेव मंदिराच्या भिंतीत बसवलेल्या दगडी पट्टीवर कोरलेला होता. तो विक्रम संवत् १११६ (इ.स. १०५९) चा असून त्याची भाषा संस्कृत आहे. या लेखात परमार घराण्याच्या उत्पत्तीची कथा अर्बुद पर्वतावरील यज्ञाग्नीशी जोडलेली आहे. लेखातील श्लोक ६ मध्ये हा संदर्भ आहे. 

Epigraphia Indica चे संपादक स्पष्टपणे लिहितात की —

“the inscription gives, in verse 6, the familiar legend of the origin of the Paramāra family from the sacrificial fire on the Arbuda mountain.” 

म्हणजेच परमार घराण्याची उत्पत्ती अर्बुद पर्वतावरील यज्ञाग्नीपासून झाली, अशी परंपरा या इ.स. १०५९च्या शिलालेखात स्पष्टपणे नोंदली आहे.

अर्बुदागिरीच्या संस्कृत शिलालेखातील आशय

याच परंपरेचा आणखी स्पष्ट आणि सुंदर संस्कृत शिलालेखीय पुरावा माउंट आबूवरील नेमिनाथ मंदिराच्या लेखात मिळतो. Epigraphia Indica, Vol. VIII, No. 21, pp. 200–229, विशेषतः श्लोक ३०–३४ मध्ये अर्बुद पर्वताचे वर्णन आणि त्यानंतर चंद्रावतीच्या परमारांची वंशपरंपरा दिली आहे. 

संपादक एच. ल्यूडर्स स्पष्ट करतात की श्लोक ३०–३१ मध्ये Arbuda mountain — म्हणजेच आधुनिक Mount Abu याचे वर्णन येते आणि त्यानंतर श्लोक ३२ पासून चंद्रावतीच्या परमारांची वंशावळ सुरू होते. 

विशेषतः श्लोक ३२ मध्ये परमारांच्या आदिपुरुषाबद्दल असे सांगितले आहे की तो वसिष्ठांच्या यज्ञवेदीतील अग्नीतून उत्पन्न झाला आणि शत्रूंचा वध करण्याच्या गुणामुळे त्याला परमार हे नाव मिळाले. 

संशोधनपर लेखात याचा संस्कृत आशय असा उद्धृत करता येईल :

“वसिष्ठस्य हविर्धूमाद् उद्भूतः परमर्षभः ।

परमार इति ख्यातो रिपूणां परमारणात् ॥”

उपलब्ध अधिकृत संपादकीय वर्णन मात्र निर्विवादपणे सांगते की श्लोक ३२ मध्ये वसिष्ठांच्या यज्ञवेदीतील अग्नीतून परमाराची उत्पत्ती आणि “para-māraṇa” अर्थात शत्रूवधावरून “Paramāra” नामकरण सांगितले आहे. 

अजून एक अत्यंत महत्त्वाचा शिलालेख — अर्थुणा

     राजस्थानातील बांसवाडा प्रदेशातील अर्थुणा येथील परमार चामुंडराजाच्या शिलालेखातही वसिष्ठ आणि अर्बुदाशी संबंधित परमार उत्पत्तीची कथा येते. Epigraphia Indica आणि संबंधित शिलालेखसंग्रहांमध्ये अर्थुणा परमारांच्या शिलालेखांचा स्वतंत्र उल्लेख आहे. या परंपरेत वसिष्ठांनी यज्ञकुंडातून वीर निर्माण केला, त्याने शत्रूंचा पराभव करून कामधेनू परत आणली आणि त्यानंतर त्याला परमार हे नाव दिले, असा आशय आहे. 

    “पवार” या नावाचा मध्ययुगीन शिलालेखीय पुरावा विदर्भातील भांडक येथे आढळतो. इ.स. ११व्या–१२व्या शतकातील परमार शिलालेखांमध्ये अर्बुद पर्वत, वसिष्ठांचा यज्ञ आणि परमारांच्या उत्पत्तीची परंपरा स्पष्टपणे नोंदली आहे. त्यामुळे अर्बुद–परमार–धार–पवार हा धागा भारतीय इतिहासातील एका व्यापक वंशपरंपरागत स्मृतीचा भाग म्हणून दिसतो.

“वसिष्ठस्य हविर्धूमाद् उद्भूतः परमर्षभः ।

परमार इति ख्यातो रिपूणां परमारणात् ॥”

संदर्भसूची

१. ग. ह. खरे — “परमार घराणे”, मराठी विश्वकोश, प्रथमावृत्ती, खंड ९.

परमारांचा अग्निकुलविषयक परंपरागत उल्लेख, उपेंद्र/कृष्णराज, धार येथे गादीची स्थापना, सीयक, मुंज, सिंधुराज, भोज आणि १३०५ मधील परमार सत्तेचा अंत यासाठी प्रमुख संदर्भ. ऑनलाइन आवृत्ती — पृष्ठक्रमांक लागू नाही; मुद्रित खंड ९ मधील ‘परमार घराणे’ नोंद.

२. ग. ह. खरे — “पवार घराणे”, मराठी विश्वकोश, प्रथमावृत्ती, खंड ९.

पवार घराण्याची परमार-धार वंशपरंपरेची भावना, कृष्णाजी पवार, सुपे, शिवाजी महाराजांच्या सैन्यातील सहभाग, बुबाजी, धार व देवास येथील पवार शाखा यासाठी संदर्भ. ऑनलाइन आवृत्ती — पृष्ठक्रमांक लागू नाही; मुद्रित खंड ९ मधील ‘पवार घराणे’ नोंद.

३. दत्तात्रय बाळकृष्ण करकरे — मराठ्यांचा इतिहास, भाग ४, जळगाव, १९२९.

शंभूसिंग, बिजोली घराणे, नर्मदा ओलांडून दक्षिणेत आगमन, सुपे येथे वास्तव्य, कृष्णाजीचा शिवाजी महाराजांशी संबंध आणि पुढील पवार घराण्याचा इतिहास. मुद्रित पृ. ८; डिजिटल प्रत पान १९.

४. शिवराम काशीनाथ ओक — धार संस्थानचा संक्षिप्त प्राचीन इतिहास आणि धार व मांडव येथील स्थलांचें वर्णन, पहिली आवृत्ती, धार, १९१९.

धार संस्थानची प्राचीन पार्श्वभूमी आणि पवार घराण्याशी संबंधित ऐतिहासिक माहितीचा प्राथमिक संदर्भ. एकूण डिजिटल प्रत १०६ पाने; उपलब्ध ऑनलाइन प्रत मूळ स्कॅन आहे.

५. मा. वि. गुजर — पवार विश्वासराव घराण्याचा इतिहास व ऐतिहासिक कागद-संग्रह, पुणे, १९६०.

विश्वासराव-पवार घराण्याच्या इतिहासासाठी महत्त्वाचा संदर्भग्रंथ. 

६. मा. वि. गुजर (संपा.) — संस्थान देवास थोरली पाती : पवार घराण्याच्या इतिहासाची साधने, पुणे, १९४०.

पवार घराण्याच्या इतिहासासाठी कागदपत्राधारित महत्त्वाचा स्रोत. 

७. केळवलीतील धारपवारांचा बांधवभेट मेळावा, दैनिक सकाळ, ९ डिसेंबर २०२३.

केळवलीतील धारपवार कुटुंबांची वस्ती, श्री देवी महालक्ष्मी मंदिरातील बांधवभेट आणि पवार-ठोसर परंपरेच्या स्थानिक इतिहासाची नोंद. ऑनलाइन आवृत्ती.

८. पावस-पाचलला धार पवार बांधवभेट मेळावा उत्साहात, दैनिक सकाळ, १ जून २०२३.

धारपवार बांधव, कुलदैवत गडकालिका माता तसेच कुळ, गोत्र आणि देवक याबाबतच्या स्थानिक परंपरेची नोंद. ऑनलाइन आवृत्ती.

९. क्षत्रिय धारपवार चॅरिटेबल संस्था — अधिकृत संकेतस्थळ.

धारपवार समाजाची आधुनिक संघटनात्मक माहिती, कुलदैवत दर्शन आणि सामाजिक उपक्रम. वेब स्रोत

१०. केळवली धारपवार घराण्याची मुखोद्गत परंपरा.

निगडी, ता. सातारा येथून केळवलीत स्थलांतर; केळवली वतन गाव; मूळ पुरुषाचा गावातील वादात मृत्यू; गरोदर पत्नीला रोग्ये यांनी कोल्हापूर संस्थानात आश्रय देणे; महालक्ष्मी देवस्थानाची स्थापना व पुढे ‘भंगल्या वसाचे देवस्थान’ म्हणून ओळख; पुढील पिढीचे केळवलीत पुनरागमन; खोतकी-पाटीलकीचा वाद; पवार असण्याचे पुरावे सादर करून ‘ठोस पवार’ असा निवाडा आणि पुढे ‘ठोसर पवार’ ही ओळख — घराण्यातील मौखिक परंपरेवर आधारित माहिती. 

 ......... 

अन्य संदर्भ - 

H. V. Trivedi, Inscriptions of the Paramāras, Chandellas, Kachchhapaghātas and Two Minor Dynasties, Corpus Inscriptionum Indicarum, Vol. VII, Part II, Archaeological Survey of India, New Delhi, 1991 — पृ. 55–58 (Kalvan/कळवण ताम्रपट; परमार-पवार वंशपरंपरा). 

R. D. Banerji, “The Kalvan Plates of Yaśovarman”, Epigraphia Indica, Vol. XIX — पृ. 69–75 (कळवण ताम्रपट; परमार भोजदेवाचा उल्लेख). 

H. V. Trivedi, Inscriptions of the Paramāras, Chandellas, Kachchhapaghātas and Two Minor Dynasties, CII, Vol. VII, Part I — पृ. 5–9 (परमार वंशाची उत्पत्ती, वंशपरंपरा व शिलालेखीय पुरावे). 

S. G. Tulpule, Prācīna Marāṭhī Korīva Lekha, पुणे, 1963 — संबंधित शिलालेखांचे नोंदक्रमांक/पृष्ठे (जुने मराठी कोरीव लेख). 

ग. ह. खरे, महाराष्ट्रातील काही ताम्रपट व शिलालेख — परमार/पवार वंशाशी संबंधित शिलालेखीय संदर्भ. 

पवार घराण्यातील एक नवीन शिलालेख...

कोसेगव्हाण  बारव  शिलालेख  श्रीगोंदा .

हा शिलालेख अहमदनगर  जिल्ह्यातील श्रीगोंदा तालुक्यातील कोसेगव्हाण  गावात एका बारवेत होता .सदर बारव सध्या पूर्णपणे बुजून गेली आहे .तेथील ग्रामस्थांनी सदर लेख बारव  शेजारी असलेल्या  एका दगडी बांधकामाच्या  भिंतीत सध्या बसवलेला आहे   शिलालेख उठावाच्या स्वरूपाचा असून ६  ओळीचा शुद्ध मराठी भाषेत आहे  . शिलालेखाची अक्षरे झिजलेली असून पुसट  झालेली  आहेत .

गावाचे  नाव : मु पो . कोसेगव्हाण  ता.श्रीगोंदा , जि.अहमदनगर 

शिलालेखाचे वाचन 

१ स्वस्ति श्री नृप शालिवाहन शके१७३४ 

२.अंगिरा नाम सवछरे मार्गेश्वर व

३. द्य त्रयोदसी  तदिनी गंगा भागी 

४.तीर्थो लक्ष्मीबाई पवार यांनी 

५.हे बारवेचे काम ईश्वर पर 

६. यणे संकल्प करून केले आसे. 

जी.पी.एस. :- १८.७१,०३१५ , ७४.८५ ,१३८०

शिलालेखाचे स्थान :- कोसे गव्हाण  गावात मुख्य रस्त्यालगत बारवेच्या शेजारी एका  भिंतीत समोर लावलेला आहे . 

अक्षरपद्धती :-उठावाचा  स्वरूपाचा लेख आहे

भाषा :  शुद्ध मराठी देवनागरी 

प्रयोजन :  बारव बांधल्याची / बांधकामाची स्मृती जपणे.

मिती / वर्ष : शके१७३४ अंगिरा नाम सवछरे मार्गेश्वर वद्य त्रयोदसी

काळ वर्ष : अठरावे  शतक = ३१ डिसेंबर १८१२   गुरूवार

कारकीर्द :- उत्तर मराठे शाही  कारकीर्द,  पेशवेपद –दुसरा बाजीराव पेशवा   

व्यक्तिनाम:- लक्ष्मीबाई पवार 

शिलालेखाचे वाचक : श्री. अनिल किसन दुधाणे 

अर्थ :- शालिवाहन शकाच्या  शके१७३४ अंगिरा नाम सवछरे मार्गेश्वर वद्य त्रयोदसी म्हणजेच गुरूवार ३१डिसेंबर १८१२च्यादिवशी   पवार कुळातील लक्ष्मीबाई पवार यांनी  बारव त्यांनी आपले कुलदैवत किवा तेथील स्थानिक दैवत यांच्याशी ईश्वर कृपेने प्रयत्न करून ती बारव बांधली  किंवा तिचे बांधकाम पूर्ण केले.

गंगा वभागीरथी हे कुंडा किंवा‌ बारवेचे नाव नसून लक्ष्मीबाई पवार यांच्या नावापुढे लावलेले विशेषण आहे. 

पूर्वी पुरुषांच्या नावापुढे जसे राजमान्य राजश्री लावले जात असे. लग्न झालेल्या स्त्रीयांच्या नावापुढे आता सौभाग्यवती (संक्षिप्त स्वरूपात - सौ.) लावले जाते. पूर्वी अंखडीत लक्ष्मीआलंकृत वगैरे विशेषण ही होती.

तसेच विधवा स्त्रियांच्या नावापुढे *गंगाभागीरथी* हा शब्द येत असे..

शिलालेखाचा  महत्व  :- पवार कुळातील  शिलालेख फार कमी प्रमाणात मिळतात आज पर्यत पवार घराणे शिलालेख सुपे  ,पंढरपूर या ठिकाणी आहेत.पवार कुळाची ची दोन पाती आहेत थोरली देवास ,व धाकटे धार येथे आहेत. 

कुळाचे नाव- पवार वंश सूर्य वंश,सोमवंश , गादी धारगिरी गादी, निशाण लाल ध्वज त्यावर हनुमान, देवक धारेचे शस्त्र  , गोञ वशिष्ठ . 

_____धारवरून महाराष्ट्रत आल्यावर पवार घराण्याचा वास्तव प्रथम नगर जिल्ह्यात सुपे येथे होता नंतर पुणे जिल्ह्यातील मलठण, वाघाळे, अमदाबाद,कवठे , हिंगणी, पाथरे, वरडे,चिथणी, इत्यादी. गावात होते. तेथून पुढे पवारांचा विस्तार कोकणात ही होऊ लागला खानदेशात जलगावात जिल्ह्यात पवारांना जहागिरी मिळाली तेथे नगरदेवळा येथे सेनाबारसहस्ञी पवार म्हणून ओळखत. महिपतराव , विश्वास राव, मुकूटराव, औषधराव, झूंझारराव, सेनाबारसहस्ञी, धारेराव,सरदार सोरटे ,धारकरी, मानकरी,तसेच  सांगलीत खानापूर तालुकात रेणावीतील पवारांना धारेराव हा खिताब आहे.

धर्माचे राए पवार ---हा उल्लेख येतो तो शके १०६८ च्या भांदक शिलालेखात ,याच बरोबर पवार राजांचा उल्लेख विख्यातो जगदेवो जनाधीप असा येतो ,

धर्माचे राए पवार म्हणजेच धर्मराज किवा धर्माचे पोशिंदे,जगदेवो  होत  आपल्या पूर्वजा  प्रमाणे  अठराव्या शतकात एखाद्या महिलेने पुढाकार घेवून ईश्वर कृपेने प्रयत्न करून बारवे सारखे एक जलतीर्थ निर्माण करणे ही एक विशेष बाब आहे .एक भव्य बारव  बांधून तेथील जनसामान्य करिता जनहिताचे .सामाजिक ,धार्मिक ,जल निर्मितीचे पुण्य कार्य करून ती माहिती शिलालेख स्वरूपात करून सर्वासमोर ठेवणे हेच या शिलालेख चे विशेष महत्व आहे..यावरून लक्ष्मीबाई पवार यांनी आपल्या पूर्वजांनी प्रमाणे , ,सामाजिक कार्यात अग्रेसर होत्या  हे या शिलालेखातून स्पष्ट होते.त्यांच्या कारकिर्दीतील शिलालेख मिळणे हेच या शिलालेखाचे महत्व आहे.

संक्षेप :- मार्गेश्वर-मार्गशीष  सवछरे-संवत्सरे 

संदर्भ :- IE -VIII-२७

टीप.. सदर कार्यात राजेश इंगळे सर .गणेश कुदांडे यांचे सहकार्य व मदत झाली..

https://wp.me/pft6BS-F0