घड्याळे : मराठा इतिहासातील एक रंजक किस्सा
इतिहास म्हटला की युद्धे, किल्ले, राजकारण आणि पराक्रम यांचीच चर्चा होते. पण इतिहासात काही अशा गोष्टीही सापडतात, ज्या त्या काळातील दैनंदिन जीवनाची झलक दाखवतात. त्यापैकीच एक म्हणजे घड्याळे.
थोरले बाजीराव पेशव्यांच्या काळात मराठा दरबारात आजच्या हातघड्याळांसारखी लहान घड्याळे तसेच किल्ली फिरवून चालणारी यांत्रिक घड्याळे वापरात होती, याचे अनेक उल्लेख उपलब्ध आहेत. मात्र छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात अशा प्रकारची घड्याळे वापरात होती का, याबाबत कोणताही ठोस पुरावा उपलब्ध नाही.
प्रवासी निकोलाओ मनुची याने आपल्या पुस्तकात औरंगजेबाला एक घड्याळ भेट दिल्याचा उल्लेख केला आहे. मात्र ते घड्याळ आधुनिक यांत्रिक स्वरूपाचे नसून, सावलीच्या आधारे वेळ दाखवणारे सूर्यघड्याळ (Sundial) असावे, असा अभ्यासकांचा अंदाज आहे.
सन १७३५ मध्ये थोरले बाजीराव पेशव्यांचे बिघडलेले घड्याळ कॅप्टन वॉकर यांनी दुरुस्त केल्याची माहिती एका पत्रातून मिळते. यावरून त्या काळात मराठा दरबारात यांत्रिक घड्याळांचा वापर होत असल्याचे स्पष्ट होते.
इतकेच नव्हे, तर पेशव्यांनी स्वतःसाठी २,७७० रुपयांना तीन घड्याळे विकत घेतल्याची नोंदही उपलब्ध आहे. त्यापैकी एका घड्याळाची किंमत ६३५ रुपये, तर दुसऱ्याची १,६९१ रुपये ८ आणे (अंदाजे १,६९१.५० रुपये) इतकी होती.
६३५ रुपयांच्या घड्याळाची नोंद अशी आढळते—
«"हात घड्याळ, तीन काट्याचे, साखळी चार पदरी, शेवटास घंटा एक, उत्तरदाणीचे घर एक, किल्ली तांब्याची, विलायती. किंमत – ६३५ रुपये."»
यावरून हे घड्याळ परदेशातून (विलायत) आणलेले, तीन काटे असलेले, साखळी व किल्लीसह वापरले जाणारे होते, हे स्पष्ट होते.
पुण्याच्या पेशवे दफ्तरातील चिटणिशी दफ्तराच्या नवव्या रुमालात फत्तेसिंग भोसले यांनी थोरल्या बाजीराव पेशव्यांना लिहिलेल्या एका पत्रात आणखी एक रंजक उल्लेख आढळतो.
या पत्रावरून समजते की बाजीरावांनी फत्तेसिंग भोसल्यांना एक घड्याळ पाठवले होते. ते घड्याळ नेमके किती मोठे होते, याची माहिती मिळत नाही; मात्र ते फार मोठे नसावे. भोसले लिहितात की त्यांच्या ठिकाणी आधीपासूनच एक-दोन घड्याळे दुरुस्तीसाठी होती. पण बाजीरावांनी पाठवलेले हे नवीन घड्याळ वेगळ्या प्रकारचे होते. त्याला दोन किल्ल्या होत्या. त्यांपैकी आधी कोणती आणि नंतर कोणती फिरवायची, तसेच घड्याळ सुरू करण्याची योग्य पद्धत कोणती, हे समजत नसल्याने त्यांनी थेट बाजीरावांनाच पत्र लिहून मार्गदर्शन मागितले.
या पत्रव्यवहारावरून त्या काळात महाराष्ट्रात घड्याळे वापरली जात होती, ती दुरुस्त करणारे कारागीरही होते आणि नवीन प्रकारच्या युरोपीय यांत्रिक घड्याळांची ओळख मराठा दरबाराला झाली होती, हे स्पष्ट होते.
निष्कर्ष
उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून असे म्हणता येते की थोरल्या बाजीराव पेशव्यांच्या काळात महाराष्ट्रात हातघड्याळे तसेच किल्ली फिरवून चालणारी यांत्रिक घड्याळे वापरात होती. मात्र छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात अशा घड्याळांच्या वापराचा ठोस पुरावा उपलब्ध नाही.
इतिहासातील अशा छोट्या नोंदी त्या काळातील जीवनशैली, तांत्रिक प्रगती आणि मराठा दरबाराचे जागतिक संपर्क यांची मौल्यवान माहिती देतात.
धन्यवाद!
