महादजी शिंदे आणि दिल्ली दरबारातील मान...!!

 

महादजी शिंदे आणि दिल्ली दरबारातील मान...!!

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जीवनातील अनेक घटना मराठा इतिहासात विशेष महत्त्वाच्या मानल्या जातात. कारण त्या घटनांनी स्वराज्याची पायाभरणी केली आणि मुघल सत्तेला मोठे आव्हान दिले. पुढे याच स्वराज्याचा विस्तार मराठा साम्राज्यात झाला. त्या विस्तारातील अनेक घटना महत्त्वाच्या असल्या, तरी १८ नोव्हेंबर १७७१ रोजी मुघल बादशहा शाह आलम (दुसरा) यांच्या दरबारात महादजी शिंदे यांना मिळालेला मान हा मराठा साम्राज्याच्या उत्तर हिंदुस्थानातील वर्चस्वाचा एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. कारण या प्रसंगातून दिल्लीच्या राजकारणात मराठ्यांचे स्थान किती उंचावले होते, हे स्पष्ट दिसते.

या घटनेचे महत्त्व समजून घेण्यासाठी पानिपतनंतरची परिस्थिती पाहणे आवश्यक आहे. १७६१ च्या पानिपत युद्धानंतर मराठ्यांचे मोठे नुकसान झाले होते. अनेकांना मराठ्यांची ताकद संपली असे वाटत होते. पण पुढील दहा वर्षांत महादजी शिंदे यांनी उत्तर हिंदुस्थानात मराठ्यांचा प्रभाव पुन्हा निर्माण केला. दिल्लीतील राजकारणात त्यांचे महत्त्व वाढले आणि मुघल बादशहा शाह आलम दुसरा पुन्हा दिल्लीच्या गादीवर आला. त्या काळात बादशहा गादीवर असला, तरी दिल्लीची सत्ता आणि कारभार मराठ्यांच्या प्रभावाखाली चालत होता.

१८ नोव्हेंबर १७७१ रोजी शहजादा अकबर आणि मुघल लष्करातील मोठे सरदार स्वतः महादजी शिंदे यांच्या छावणीत त्यांचे स्वागत करण्यासाठी गेले. त्यानंतर शहजाद्याच्या नेतृत्वाखाली महादजी बादशहाच्या दरबारात हजर झाले. शाह आलम यांनी त्यांचे प्रेमाने आलिंगन केले आणि त्यांच्या पराक्रमाची भरभरून प्रशंसा केली. ही भेट साधी दरबारी भेट नव्हती. ती मराठा सामर्थ्याची उघड कबुली होती.

मुघल दरबाराची एक ठरलेली परंपरा होती. सिंहासनावर फक्त बादशहा बसत असे. बाकी सर्व राजे, नवाब, सरदार आणि सेनापती उभे राहूनच दरबारात उपस्थित राहत. बादशहाच्या तख्ताजवळ बसण्याचा अधिकार फार मोजक्या व्यक्तींना मिळत असे. हा दरबार शिस्त, मानमरातब आणि राजकीय स्थान यासाठी ओळखला जात होता.

याच दरबारात महादजी शिंदे यांना बादशहाच्या सुवर्ण तख्ताच्या जवळ बसण्याचा विशेष मान देण्यात आला. हा सन्मान एखाद्या सरदाराला दिला जाणारा नेहमीचा मान नव्हता. दिल्लीतील मराठ्यांचे वाढलेले वर्चस्व, महादजी शिंदे यांचा दरारा आणि मुघल सत्तेने स्वीकारलेले त्यांचे स्थान याचे हे स्पष्ट प्रतीक होते.

या प्रसंगाचा विचार करताना छत्रपती शिवाजी महाराजांची आठवण अपरिहार्य ठरते. एक काळ असा होता की हाच मुघल दरबार स्वराज्य संपवण्यासाठी मोहिमा पाठवत होता. आग्र्यात शिवाजी महाराजांना कैद करण्यात आले, स्वराज्यावर सतत आक्रमणे झाली आणि मराठ्यांचे अस्तित्व संपवण्याचे प्रयत्न झाले. पण शंभर वर्षांच्या आत चित्र पूर्ण बदलले. त्याच मुघल दरबारात शिवरायांच्या स्वराज्याचा शिलेदार महादजी शिंदे सन्मानाने तख्ताजवळ बसला आणि मराठेशाहीची मोहर हिंदुस्तानाच्या राजकारणावर उमटली.

या घटनेचा परिणाम केवळ दरबारापुरता मर्यादित नव्हता. दिल्लीतील राजकारणात मराठ्यांचा प्रभाव अधिक मजबूत झाला. उत्तर हिंदुस्थानातील अनेक राजे आणि सरदारांनी मराठ्यांचे नेतृत्व मान्य केले.

संदर्भ: Persian Records of Maratha History, Vol. I – Delhi Affairs (1761–1788), Jadunath Sarkar, Letter A 21b (November 1771), पृष्ठ ४७.

रक्षाबंधन विशेष | महादजी शिंदे आणि त्यांच्या चार बहिणी

 

रक्षाबंधन विशेष | महादजी शिंदे आणि त्यांच्या चार बहिणी

महादजी शिंदे यांना चार बहिणी होत्या. त्या म्हणजे जानकीबाई भोईटे (तडवळे), जोगुबाई साळुंखे (नेरलेकर), येसूबाई शितोळे (पाटस) आणि मैनाबाई माने (रहिमतपूर).

रक्षाबंधनाच्या दिवशी या चारही बहिणींनी आपल्या भावाच्या मनगटावर राखी बांधली असेल. आणि महादजींनीही त्या राखीचा मान आयुष्यभर जपला.

शिंदे घराण्यातील हे भाऊ-बहिणीचे नाते आजही इतिहासात प्रेम, विश्वास आणि सन्मानाचे प्रतीक म्हणून स्मरणात आहे.

महादजी शिंदे यांचा महाराजा किताब...!!

 

महादजी शिंदे यांचा महाराजा किताब...!!

पानिपतच्या युद्धानंतर महादजी शिंदे यांनी उत्तर हिंदुस्थानात मराठ्यांची ताकद पुन्हा उभी केली. दिल्लीच्या राजकारणात मराठ्यांचा शब्द चालू लागला. शाह आलम दुसरा मुघल बादशहा गादीवर होता, पण दिल्लीची खरी सत्ता मराठ्यांच्या हातात होती.

७ नोव्हेंबर १७७२ रोजी बादशहाने महादजी शिंदे यांचा मोठा सन्मान केला. त्यांना ७००० जात आणि ७००० स्वार असा मनसब देण्यात आला. त्याचबरोबर नौबत आणि माही-मरातब हे मानही देण्यात आले.

याच दिवशी महादजी शिंदे यांना महाराजा पाटील साहेब हा किताब बहाल करण्यात आला. महादजींच्या सन्मानासाठी अनुपशहर आणि कर्नाल हे परगणे जहागीर म्हणूनही देण्यात आले.

शाह आलम दुसरा हा दिल्लीचा नाममात्र बादशहा होता. दिल्लीचा कारभार आणि खरी सत्ता मराठ्यांच्या हातात होती. त्या सत्तेचे नेतृत्व महादजी शिंदे करत होते. त्यामुळे मुघल बादशहाकडून महादजींना महाराजा पाटील साहेब हा किताब मिळणे, ही मराठ्यांच्या वाढलेल्या ताकदीची मोठी साक्ष होती.

संदर्भ: Persian Records of Maratha History, Vol. I – Delhi Affairs (1761–1788), Jadunath Sarkar, Letter A 32, November 1772,Page 64.

दत्ताजी शिंदें यांची संबळगढ/पत्थरगड मोहीम...!!

 

दत्ताजी शिंदें यांची संबळगढ/पत्थरगड मोहीम...!!

पानिपतच्या आधी उत्तर हिंदुस्थानात मराठ्यांनी अनेक मोठ्या मोहिमा केल्या. त्यात दत्ताजी शिंदे यांनी गंगा–यमुना दोआबात केलेली मोहीम खूप महत्त्वाची मानली जाते. भर पावसाळ्यात यमुना आणि गंगा ओलांडून रोहिल्यांच्या मुलुखात घुसणे आणि संबळगढ उर्फ पत्थरगड जिंकणे हा मराठ्यांचा मोठा पराक्रम होता.

अटक मोहिमेनंतर पंजाबची जबाबदारी शिंदे घराण्यावर आली. दत्ताजी शिंदे यांनी साबाजी शिंदे यांना पंजाबात ठेवले आणि स्वतः गंगेपलीकडील मुलुखाकडे लक्ष दिले. त्याच वेळी नजीबखान रोहिल्याने मराठ्यांना गंगेवर पूल बांधून देण्याचे वचन दिले होते. पण तो सतत टाळाटाळ करत राहिला आणि दुसऱ्या बाजूला शुजाउद्दौलाशी गुप्त संधान बांधत होता.

१५ एप्रिल १७५९ रोजी दत्ताजी शिंदे रामघाटावरून यमुना उतरून अंतरवेदीत आले. काही दिवसांनी पावसाळा सुरू झाला. नजीबखानाचा डाव लक्षात येताच दत्ताजींनी वाट पाहणे सोडले आणि स्वतः गंगा पार करण्याचा निर्णय घेतला.

हरिद्वारच्या बाजूने मराठ्यांनी भर पावसाळ्यात गंगा ओलांडली. त्या काळात ही गोष्ट अशक्य मानली जात होती. मराठ्यांच्या या हालचालीने नजीबखान पूर्णपणे गाफील राहिला.

नजीबखानाचा मुलगा झाबेता खान नजीबाबादला होता. गोविंदपंत बुंदेले यांनी त्याच्याकडे मोर्चा वळवला. नजीबाबादच्या पश्चिमेला मराठ्यांनी रोहिले आणि पठाणांना घेरले. त्यांचा मोठा पराभव झाला. तोफा, घोडे, उंट, कापड आणि भरपूर लूट मराठ्यांच्या हाती लागली.

या विजयाच्या लगेचच मराठ्यांनी संबळगढ उर्फ पत्थरगड वर हल्ला केला. रोहिल्यांचा हा मजबूत किल्ला मराठ्यांनी तुफानी हल्ल्यात जिंकला. रोहिले किल्ला सोडून पळाले आणि संबळगढ उर्फ पत्थरगडावर भगवा फडकला.

संबळगढ उर्फ पत्थरगडचा विजय हा फक्त एका किल्ल्याचा विजय नव्हता. गंगा ओलांडून मराठे रोहिल्यांच्या मुलुखात पोहोचले आहेत, हा संदेश संपूर्ण उत्तर हिंदुस्थानात गेला. दत्ताजी शिंदे यांनी भर पावसाळ्यात केलेला हा पराक्रम मराठ्यांच्या धाडसाचा आणि युद्धकौशल्याचा मोठा पुरावा आहे.

#इतिहासकर्ते #दत्ताजी

संदर्भ-मराठी रियासत

पेशवे दप्तर

पानिपताची बखर

फोटो-दत्ताजी शिंदे

संबळगढ/ पत्थरगढ

गंगा-यमुना नदी दोआब

चंदेरीवर मराठ्यांचे वर्चस्व....!!

 

चंदेरीवर मराठ्यांचे वर्चस्व....!!

चंदेरी म्हटलं की आज सर्वात आधी आठवतो तो चंदेरी कापड. शेकडो वर्षांपासून चंदेरीची ओळख याच कापडामुळे आहे. राजघराणी, सरदार आणि मराठा दरबारात चंदेरी कापडाला मोठा मान होता. खास करून शिंदेशाही पगडी बांधण्यासाठी चंदेरी कापड वापरले जात असे. आजही पारंपरिक शिंदेशाही पगडीमध्ये याच कापडाची परंपरा दिसून येते.

हेच चंदेरी एकेकाळी मराठ्यांच्या मोहिमेचे केंद्र बनले.

एप्रिल १७८२ मध्ये महादजी शिंदे यांनी चंदेरीची मोहीम आखली. त्या वेळी चंदेरीवर राजा राजधर राज्य करत होता. महादजींनी ग्वाल्हेर आणि गोहद येथे फौजेचा तळ ठोकला आणि तेथून मोहिमेची तयारी सुरू केली.

या मोहिमेची जबाबदारी बळवंतराव धोंडदेव नायगावकर यांच्यावर सोपवण्यात आली. त्यांच्या सोबत कडवी गोसाव्यांची फौज देण्यात आली. मराठ्यांनी चंदेरीवर चाल करून राजा राजधराचा पराभव केला आणि चंदेरीचा किल्ला आपल्या ताब्यात घेतला.

यानंतर महादजी शिंदे यांनी रामचंद्रधर राजे यांना चंदेरीच्या गादीवर बसवले. चंदेरीसोबत आसपासच्या आणखी पाच-सात गढ्याही मराठ्यांच्या ताब्यात आल्या आणि त्या भागातून चौथ वसूल करण्यात आली.

चंदेरीचा किल्ला जिंकला, चंदेरीची गादी बदलली आणि चंदेरीच्या राजकारणावर मराठ्यांचा अधिकार बसला. उत्तर हिंदुस्थानात महादजी शिंदे यांचा दरारा किती वाढला होता, याचा हा महत्त्वाचा पुरावा आहे.

संदर्भ: The Great Maratha — एन. जी. राठोड.

पत्थरगडच्या वेढ्यात मराठ्यांचा विजय आणि नजीब-उद-दौलाच्या कुटुंबाची शरणागती..!!

 पत्थरगडच्या वेढ्यात मराठ्यांचा विजय आणि नजीब-उद-दौलाच्या कुटुंबाची शरणागती..!!

पानिपतच्या युद्धानंतर उत्तर हिंदुस्थानात मराठ्यांनी पुन्हा आपली घोडदौड सुरू केली. रोहिल्यांचा प्रमुख नजीब-उद-दौला मरण पावला होता, पण त्याचा मुलगा झाबेता खान मराठ्यांविरुद्ध उभा होता. रोहिल्यांची ताकद मोडण्यासाठी महादजी शिंदे यांनी पाथरगड उर्फ नजीबाबादवर मोहीम काढली.

मार्च १७७२ मध्ये महादजी शिंदे आणि विसाजी कृष्ण यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा फौजेने पाथरगडच्या भक्कम किल्ल्याला वेढा दिला. हा किल्ला रोहिल्यांचा सर्वात मजबूत ठाणा मानला जात होता.

सलग चार दिवस दोन्ही बाजूंनी तोफांचा जोरदार मारा सुरू होता. मराठ्यांच्या तोफखान्याने किल्ल्याचा एक मोठा बुरुज पाडला. बुरुज कोसळताच किल्ल्यातील सैन्याने शरणागतीची मागणी केली.

किल्ल्यातील लोकांनी मराठा सरदारांकडे एकच विनंती केली. किल्ल्यातील स्त्रियांचा मान राखावा आणि त्यांना अभय द्यावे. मराठ्यांनी ही विनंती मान्य केली.

बाबुराव फडणीस स्वतः किल्ल्यात गेले आणि सुरक्षिततेचे वचन दिले. ५ मार्च १७७२ रोजी झाबेता खानची मुले, त्याची पत्नी आणि नजीब-उद-दौलाच्या घरातील स्त्रिया विसाजी कृष्ण यांच्यासमोर शरण आल्या. मराठ्यांनी त्यांना कोणतीही इजा केली नाही. उलट त्यांना नजीबाबादच्या हवेलीत सन्मानाने आणि सुरक्षित ठेवण्यात आले.

ही घटना मराठ्यांच्या युद्धपद्धतीची ओळख करून देते. रणांगणावर शत्रूशी कठोर लढाई, पण शरण आलेल्या स्त्रिया आणि कुटुंबीयांचा मान राखणे, ही मराठ्यांची परंपरा होती.

पत्थरगड जिंकल्यानंतर रोहिल्यांचा सर्वात मजबूत आधार मराठ्यांच्या हातात आला. नजीबाबादचा किल्ला, त्याची संपत्ती आणि त्याचे कुटुंब मराठ्यांच्या ताब्यात आले. उत्तर हिंदुस्थानात रोहिल्यांची घडी याच मोहिमेत विस्कटली आणि दिल्लीच्या राजकारणात मराठ्यांचा हात आणखी मजबूत झाला.

संदर्भ: Persian Records of Maratha History, Vol. I – Delhi Affairs (1761–1788), Jadunath Sarkar, Letter A 28b (9 March 1772), पृष्ठ ५८.

तळेगावच्या लढाईत मराठ्यांचा इंग्रजांवर दणदणीत विजय..!!

 

तळेगावच्या लढाईत मराठ्यांचा इंग्रजांवर दणदणीत विजय..!!

अठराव्या शतकात मराठे आणि इंग्रज यांच्यात सत्तेसाठी संघर्ष सुरू झाला होता. मुंबईतील इंग्रजांनी रघुनाथरावांना सोबत घेऊन पुणे ताब्यात घेण्याचा प्रयत्न केला. पण तळेगावची लढाई मराठ्यांच्या बाजूने गेली आणि इंग्रजांना मोठा पराभव स्वीकारावा लागला. या विजयाची बातमी कलकत्त्यापर्यंत पोहोचली आणि गव्हर्नर जनरल वॉरन हेस्टिंग्ज याचीही झोप उडाली, अशी नोंद त्या काळातील पत्रात सापडते.

तळेगावच्या लढाईची पार्श्वभूमी समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. इंग्रजांची फौज रघुनाथराव दादांना सोबत घेऊन पुण्याकडे निघाली होती. भोर घाट ओलांडून ते तळेगाव येथे येऊन थांबले. मराठे योग्य संधीची वाट पाहत होते.

मराठ्यांनी भोर घाटाच्या पायथ्याशी इंग्रजांचा दारूगोळ्याचा साठा पेटवून दिला. दारूगोळा उडाल्यानंतर इंग्रजांच्या छावणीत मोठी गोंधळ उडाली. रघुनाथराव आणि इंग्रजांनी आपला तळ सोडून माघार घेतली. या पळापळीत रघुनाथराव पकडले गेले आणि इंग्रजांच्या पलटणींचा मोठा पराभव झाला.

या पराभवाची बातमी कलकत्त्यात पोहोचताच इंग्रज अधिकारी घाबरले. गव्हर्नर जनरल वॉरन हेस्टिंग्ज यालाही या बातमीचा मोठा धक्का बसला. मराठ्यांनी इंग्रजांना दिलेला हा धक्का कलकत्त्यापर्यंत पोहोचला होता, याची नोंद सेवकराम यांनी २६ मार्च १७७९ रोजी कलकत्त्यातून पाठवलेल्या पत्रात केली आहे.

तळेगावचा विजय हा मराठा–इंग्रज संघर्षातील पहिल्या मोठ्या विजयांपैकी एक मानला जातो. या लढाईनंतर इंग्रजांना मराठ्यांशी तह करावा लागला आणि मराठ्यांचे सामर्थ्य पुन्हा एकदा संपूर्ण हिंदुस्थानात दिसून आले.

संदर्भ: Persian Records of Maratha History, Vol. I – Delhi Affairs (1761–1788), जदुनाथ सरकार, Letter A 57a (सेवकराम यांचे कलकत्त्यातून पत्र, २६ मार्च १७७९), पृष्ठ ९६